• O Klubie
• Kluby w Polsce
• Baza wiedzy

Profesor zwrócił uwagę na fakt, że aktywność podziemia w Wielkopolsce jest nadal „takim oceanem, który jest nie rozpoznany”. Niestety, uciekający czas powodujący odchodzenie ludzi, którzy w większym lub mniejszym stopniu byli uczestnikami i twórcami konspiracji - utrudnia coraz bardziej nakreślenie prawdziwego obrazu tego okresu historii Wielkopolski.

Trzeba pamiętać również, że powojenna najnowsza historia była na ogół przedstawiana nie w sposób obiektywny, rzetelny, a równocześnie nie pozbawiony koniecznych emocji. Nie ma bowiem historii bez emocji. Nie ma zimnej historii. Dzięki jednak niewielu osobom można było dotąd zebrać informacje pozwalające na nakreślenie podstawowego obrazu konspiracji w Wielkopolsce. Nie można bowiem stworzyć jakiegoś średniego w skali całego kraju obrazu okupacji, gdyż kształtowała się ona inaczej na Kresach Wschodnich i w Generalnym Gubernatorstwie a całkiem inaczej w tzw. Kraju Warty.

Wielkopolska została wcielona do Rzeszy, a z tego wynikały wszelkie konsekwencje polityczne, społeczne i ekonomiczne. Wystarczy podać fakt podstawowy:- w czasie okupacji (daty końcowe 1944/45) mieszkało w Poznaniu ok. 300 tys. mieszkańców, z czego 70 tys. stanowili Niemcy. Na terenie całej Wielkopolski te proporcje kształtowały się różnie, ale ogólnie można stwierdzić, że na 4 Polaków przypadał 1 Niemiec, gdy np. w GG te proporcje wynosiły 1 Niemiec na 20 - 30 Polaków.

Jakiekolwiek działania niepodległościowe napotykały w Wielkopolsce na trudniejsze warunki, niż na pozostałych terenach okupowanej Polski. Dodać należy, że Wielkopolska została administracyjnie pozbawiona potencjalnej kadry ludzi, którzy mogliby być inicjatora mi działań konspiracyjnych. Nie było wojskowych. Zgodnie z wcześniej przygotowanymi listami proskrypcyjnymi - wywieziono inteligencję i ludzi mogących stanowić potencjalną kadrę antyniemiecką. Trzeba było pewnego czasu, by pozostali Polacy mogli podjąć jakąś formę działań konspiracyjnych.

Wielkopolska nie była terenem spektakularnych działań bojowych. Ale działalność konspiracyjna w czasie okupacji objęła w Wielkopolsce przeszło 25 tys. żołnierzy. Wytworzył się tutaj typ działacza niepodległościowego, którego zadaniem była przede wszystkim praca na polu oświatowym, samokształceniowym, małego sabotażu, realizacji hasła: „pracuj powoli”. Były to znane z XIX w. hasła pracy organicznej, które w dobie okupacji II wojny światowej realizowało pokolenie tworzące Niepodległą Polskę i zamierzające Ją przywrócić. Lata niepodległości Polski zostawiły niezatarte piętno też na ówczesnych nastolatkach, czerpiących patriotyzm z przekazów rodzinnych. Wielkopolska stanowiła federację „małych ojczyzn” rodzinnych, w których starano się prowadzić prace patriotyczne.

Okres schyłkowej okupacji hitlerowskiej 1944 - 45 był dla konspiracji wielkopolskiej szczególny, gdyż od upadku Powstania Warszawskiego Okręg Poznański działał w zupełnej izolacji. A równocześnie było wiadomo, że Wielkopolska została włączona w plan powstania narodowego, choćby przez przewidywania desantu morskiego i lotniczego z Zachodu, który właśnie tu miał nastąpić. Podziemie wielkopolskie zdawało sobie sprawę, że własnymi siłami powstania powszechnego nie da się zrealizować. Na przełomie 44-45 wiedziano już, że pomoc z zewnątrz może przyjść tylko ze Wschodu, wraz z wkraczającą Armią Czerwoną i z wszelkimi tego konsekwencjami. Zdawano sobie sprawę, że w momencie nadejścia wojsk sowieckich nie da się zrealizować planu „Burza”, zgodnego z pierwotnymi rozkazami. Próbowano więc dopasowywać działania do realnych możliwości. Udawało się to realizować w ten sposób, że niżsi dowódcy oddziałów konspiracyjnych wchodzili w kontakt z dowódcami radzieckimi, mimo, że często próby tych kontaktów były odrzucane. Jeśli do takich kontaktów ogóle dochodziło, to dlatego, że grupy polskie nie zgłaszały swojej właściwej przynależności organizacyjnej, lecz występowały jako cywilne oddziały samoobrony. W czasie walk o Poznań mamy szereg dowodów na to, że korzystano z usług zgłaszających się cywilnych mieszkańców Poznania, niezależnie od przeprowadzanego przez milicję i wojsko radzieckie oficjalnego poboru. Ani jeden oddział Armii Krajowej nie zgodził się na współpracę z wojskami radzieckimi pod szyldem AK. Należy szczególnie pamiętać o polskich uczestnikach szturmu na Cytadelę poznańska, dziś nazywaną cytadelowcami. Rosjanie nie mogli Poznania obejść, bo miasto to miało w planach niemieckich rolę twierdzy. Zdobycie Cytadeli miało ogromne znaczenie w bitwie o Poznań.

Nie da się jednoznacznie określić udziału konspiracji wielkopolskiej w tym ostatnim okresie. Na podkreślenie zasługuje praca Szarych Szeregów, kształtujących właściwą postawę Wielkopolan w ekstremalnych warunkach okupacji. Hasło: „Dziś, jutro, pojutrze” - to postawa, jaką obserwujemy w większości działań konspiracyjnych w Wielkopolsce. I ta postawa wynikała z rzetelnej, racjonalnej oceny aktualnych warunków. Należało nie tyle przeżyć, ile przeżyć godnie.

Spotkanie zakończyła ożywiona dyskusja, w której udział wzięli przedstawiciele trzech pokoleń Poznaniaków.

Przypomnieć jeszcze należy wzruszający moment wręczenia Krzyża Wojennego Orderu Virtuti Militari kl. V, przyznanego pośmiertnie wielkopolskiej kurierce Armii Krajowej – Zbisławie Krajnej – na ręce Jej brata, pana Stanisława Krajny. Wręczenia dokonał gen. pil. dr Anatol Czaban, Dowódca II Brygady Lotnictwa Taktycznego w Poznaniu.

Dane kontaktowe Klubu

dr Natalia Cichocka
Klub Historyczny im. gen. Stefana Roweckiego „Grota” Oddział w Poznaniu
przy Instytucie Pamięci Narodowej KŚZpNP Oddział w Poznaniu
adres: 61-487 Poznań, ul. Rolna 45a
tel.: 061 835 69 00 fax. 061 835 69 03

Opieka nad Klubem

Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Wielkopolska
Al. Niepodległości 16
61-713 Poznań

Instytut Pamięci Narodowej-KŚZpNP Oddział w Poznaniu
ul. Rolna 45a
61-487 Poznań