kluby GROTA

Ostatnio dodane

więcej informacji

Referaty

Losy kapłanów diecezji łuckiej w czasie II wojny światowej 1939–1945

Leon Popek

Diecezja łucka w przededniu II wojny światowej liczyła: 38 678 km2 powierzchni, 16 dekanatów, 166 parafii, około 370 000 wiernych, 160 kościołów parafialnych, 165 kaplic, 260 księży obrządku rzymskokatolickiego oraz 18 parafii bizantyjsko-słowiańskich, 4 parafie greckokatolickie, 21 księży obrządku wschodniego i około 20 000 wiernych.[1] Od 1925 roku diecezja łucka należała do lwowskiej prowincji kościelnej (uprzednio do mohylewskiej). Obok województwa wołyńskiego (35 757 km2 – część dawnego przedrozbiorowego polskiego Wołynia) łącznie z powiatem sarneńskim (od 1930 roku) w jej skład weszły: część powiatu Kamień Koszyrski, część powiatu stolińskiego i niewielka część powiatu pińskiego z województwa poleskiego. Pod względem wyznaniowym diecezję łucką w większości zamieszkiwali (wg danych z 1933 roku): ludność prawosławna, głównie: Ukraińcy (Rusini), Rosjanie i Czesi – 1 500 821 (72,2%); rzymskokatolicy: Polacy i Czesi – 254 421 (12,3%) Żydzi – 253 772 (12,2%), protestanci: Niemcy i Czesi – 36 695 (1,7%), obrządku wschodniego – 11 000 (0,5%) oraz przedstawiciele 12 sekt wyznaniowych – 23 396 (1,1%).[2]

Ordynariuszem diecezji był ks. bp dr Adolf Piotr Szelążek[3], a biskupem pomocniczym ks. Stefan Walczykiewicz.[4]W momencie wybuchu wojny prawie wszystkie parafie diecezji miały proboszczów, z wyjątkiem kilkunastu z około 30 erygowanych w przededniu wojny. Dziesięciu kapłanów opuściło swoje placówki parafialne, gdy zostali powołani na kapelanów wojskowych[5], ale zastąpili ich inni księża, przede wszystkim wcześniej wyświęceni na kapłanów alumni ostatniego kursu Seminarium Duchownego. Wybuch wojny zastał poza granicami diecezji 23 kapłanów, którzy do diecezji już nie powrócili.

Pierwszym skutkiem wkroczenia wojsk sowieckich na terytorium Polski 17 września 1939 roku i zajęcia całego terenu diecezji było wyrzucenie ks. bp Adolfa Szelążka oraz Kurii Biskupiej w Łucku ze swoich pomieszczeń. Ordynariusz łucki zajął niewielki pokój, zaś Kuria zaczęła funkcjonować w budynku katedralnym. Zamknięte zostało Seminarium Duchowne w Łucku i Seminarium Papieskie w Dubnie, władze sowieckie zlikwidowały też wszystkie (9) klasztory męskie z 32 ojcami i 6 braćmi oraz 10 zakonów i zgromadzeń żeńskich z około 215 siostrami i 9 nowicjuszkami. Wielu zakonników i sióstr wróciło do swych domów macierzystych. Ci, którzy zostali nadal prowadzili swoją działalność katechetyczną, charytatywną, oświatową oraz sprawowali liturgię. Za radą biskupa Szelążka siostry zakonne zamieniły swój strój zakonny na świecki i dalszą działalność prowadziły już w konspiracji.[6]

W obawie przed represjami sowieckimi diecezję opuściło 66 księży. Niektórzy z nich, pochodzący z diecezji kamienieckiej czy żytomierskiej, mieli za sobą wieloletnie wyroki łagrów i więzień sowieckich.[7] Trzem kapłanom udało się przedostać na Węgry.

Rozpoczęła sięobrzydliwość spustoszenia, jak pisał biskup łucki:

„Pamiętnym zostanie rok 1939. Zbliżał się ten potworny polip: ta chmura nie chmura, swym przenikliwym dymem, trującym i zgniłym, zalega pół Polski. Jego macki natychmiast sięgnęły po dusze dzieci, młodzieży. Na ulicach, w szkołach, na mityngach, podczas niezliczonych uroczystości, zabaw, pochodów, wmawiano w te dusze, że Boga nie ma, że religia to kłamstwo, że księża mówią nieprawdę, sami nie wierzą, a tylko lud wyzyskują. Pokazywano encyklopedie z zarzutami przeciwko Kościołowi, religii. Nauczyciele obowiązani byli w swych wykładach walczyć przeciwko Bogu. Zakazywano uczniom, nauczycielstwu, urzędnikom i funkcjonariuszom państwowym uczęszczania do kościołów. Wśród uczniów szkół naznaczono punktatorów, których obowiązkiem było notowanie kolegów uczęszczających do kościołów. Tworzono specjalne zawodowe szkoły i kursy dla młodzieży wiejskiej i miejskiej. W nich propagandę bezbożnictwa stawiano na pierwszym planie. Systematyczne zebrania w domach prywatnych miały także szerzyć wśród ludzi niewiarę. Wszyscy księża, z wyjątkiem zgrzybiałych starców, poddawani byli długotrwałym, często ponawianym badaniom, równającym się torturom moralnym, aby zmusić do porzucenia stanu duchownego i oddania się na służbę komunizmowi.”[8]

Wkrótce NKWD aresztowało kilkunastu księży, najbardziej aktywnych i zasłużonych: infułata Mariana Tokarzewskiego – byłego kapelana Józefa Piłsudskiego  [9]        , kan. Władysława Szpaczyńskiego – wybitnego prefekta szkół wołyńskich     [10]     , dr. Stanisława Kobyłeckiego – profesora Seminarium Duchownego w Łucku     [11]     , Władysława Bukowińskiego – sekretarza generalnego Instytutu Akcji Katolickiej.  [12]     

Na szczególną jednak uwagę zasługują ci księża, którzy od samego początku włączyli się w działalność konspiracyjną, a nawet tworzyli struktury organizacyjne ZWZ: Stanisław Ziętara z Równego, Władysław Czyżewski z Chinoczy, Leon Kapturkiewicz z Ostroga, Franciszek Rutkowski z Uściługu. Księża: Bolesław Orłowski i Jan Kozakiewicz z Ostroga, zagrożeni aresztowaniem, zdołali uciec na Węgry niemal w ostatniej chwili.  [13]  

Niektórzy z wymienionych księży zginęli po 22 czerwca 1941 roku – po ataku Niemców na ZSRR, podczas likwidacji więzień przez NKWD w Łucku i Równem, jeszcze inni w łagrach bądź gdzieś na etapie, tylko nielicznym udało się przeżyć piekło na nieludzkiej ziemi  .[14]            

Tym tragicznym wydarzeniom zaczęły od lutego 1940 roku towarzyszyć masowe wywózki ludności polskiej za Ural. W obliczu masowych deportacji ludności polskiej z Wołynia bp Szelążek utworzył w 1940 roku Komitet Pomocy mający na celu opiekę materialną nad przesiedlonymi.[15] Starał się też podtrzymywać ich na duchu. Pamiętne jest wydarzenie z 14 kwietnia 1940 roku, kiedy całe eszelony wiozły Polaków z Wołynia na zsyłkę. Wtedy ordynariusz delegował księdza do Zdołbunowa, a ten z pagórka udzielił w imieniu bpa Szelążka zesłańcom klęczącym przed kilkunastu pociągami absolucji ogólnej na wypadek śmierci.[16]

Przewidując dezorganizację życia diecezji ks. bp Szelążek wcześniej udzielił rozszerzonych uprawnień wikariusza generalnego wszystkim księżom dziekanom i niektórym innym kapłanom. Prawdopodobnie wtedy na biskupa nominata żytomierskiego potajemnie konsekrował ks. prałata Zygmunta Chmielnickiego, o czym poinformował Watykan. Według niektórych ks. Chmielnicki był prawdopodobnie kandydatem na biskupa pomocniczego w Łucku.[17] Bp Szelążek był też jednym z założycieli podziemnego Seminarium Duchownego w Warszawie.[18]

W czerwcu 1941 roku Łuck i cała diecezja znalazła się pod nową okupacją niemiecką. Nawet pozostając samemu w ciągłym zagrożeniu, bp Szelążek wysłał w ślad za Niemcami kilku misjonarzy na tereny diecezji żytomierskiej i kamienieckiej: Stanisława Dobrzańskiego, Bronisława Drzepeckiego, Henryka Dyakowskiego, Józefa Kuczyńskiego, Faustyna Lisieckiego, Waleriana Głowacza, Witolda Kurowskiego oraz Adolfa Kukuruzińskiego – wikariusza generalnego na diecezję kamieniecką. Mimo upływu wielu lat od pobytu na tych terenach duszpasterzy księża ci wszędzie spotykali przykłady wielkiej wiary i gorliwości chrześcijańskiej. Niestety ich działalność na terenie diecezji żytomierskiej i kamienieckiej trwała krótko. Już w roku 1942 wszyscy misjonarze, z wyjątkiem ks. Faustyna Lisieckiego, zostali wypędzeni przez niemieckie władze okupacyjne.[19]

Sytuację Kościoła rzymskokatolickiego na Wołyniu pogarszały organizowane przez nacjonalistów ukraińskich masowe mordy ludności polskiej w latach 1943–1944. Był to największy cios zadany życiu katolickiemu w diecezji łuckiej w czasie II wojny światowej. Z rąk UPA zginęło około 50–70 tys. ludności polskiej – w tym 18 księży, a 3 księży zostało ciężko rannych.[20] Księży mordowano w sposób niezwykle okrutny. Na przykład o. Ludwik Wrodarczyk z Okopów, który leczył Ukraińców, został przez nich ukrzyżowany (wg innej relacji wyrwano mu serce), ks. Stanisławowi Dobrzańskiemu prawdopodobnie obcięto głowę siekierą, wraz z nim zginęło ok. 1050 osób spośród parafian Ostrówki, ks. Karola Barana w Korytnicy przepiłowano w poprzek ciała piłą w drewnianym korycie, ks. Bolesław Szawłowski zginął z grupą ok. 200 osób zamordowanych w kościele lub obok kościoła w Porycku. Ks. Hieronim Szczerbicki, proboszcz Tesłuhów i ks. Jerzy Cimiński, proboszcz Dederkał zostali żywcem wrzuceni do studni w Wołkowyjach. Ks. Jana Kotwickiego zabito w Chrynowie przy ołtarzu. Zamordowano wraz z nim 200 Polaków.[21]

Ludność polska zmuszona była opuścić swe gospodarstwa, domy i przenieść się do miast, gdzie czuła się bezpieczniejsza. W wielu miejscowościach kościoły i plebanie stały się placówkami samoobrony z księżmi – dowódcami na czele. Między innymi w Ostrogu samoobroną dowodził o. Remigiusz Kranc[22], we Włodzimierzu Wołyńskim – ks. Stanisław Kobyłecki, w Dederkałach – ks. Józef Kuczyński[23], w Hucie Stepańskiej – ks. Bronisław Drzepecki[24], w największym ośrodku polskiej samoobrony – Przebrażu, współdowodził ks. Stanisław Szczypta[25]. Ojciec Gabriel Banaś (1890–1914–1953) – kapucyn (OFM Cap.), proboszcz Ożenina zorganizował w latach 1943–1944 ośrodek polskiej samoobrony przed atakami UPA w Ożeninie, Majówce i Witoldówce.

Na skutek działań UPA około 70% parafii, szczególnie wiejskich, przestało istnieć. Kościoły i kaplice uległy zniszczeniu lub dewastacji. Los świątyń podzieliły różne sprzęty i szaty liturgiczne, zbiory archiwalne itp.

Księża Antoni Piotrowski, Antoni Dąbrowski i Gracjan Rudnicki byli kapelanami 27 Wołyńskiej Dywizji AK. Na stałe z AK współpracowali również księża Antoni Chomicki i Michał Żukowski.[26] Ks. Leon Śpiewak był kapelanem dużego oddziału partyzanckiego Armii Krajowej dowodzonego przez kpt. Władysława Kochańskiego „Wujka”, a po porwaniu go przez NKWD – kapelanem I Armii WP.[27]

Terrorowi ze strony UPA towarzyszyło nie mniejsze zagrożenie Polaków ze strony Niemców. W hitlerowskich więzieniach i obozach zagłady: Dachau, Gross-Rosen, Buchenwald, Auschwitz, Sachsenhausen i innych przebywało 36 księży. Z ogólnej liczby 39 represjonowanych 16 zginęło, wśród nich: Zygmunt Chmielnicki (bp nominat żytomierski?), Lucjan Krajewski, Walerian Płoskiewicz, Piotr Orynt, Zygmunt Grabowski, Bronisław Gutka, Józef Śliwa, Stefan Iwanicki.[28]

W czasie trwania całej okupacji, zarówno sowieckiej, jak i niemieckiej, ani jedna parafia katolicka nie została zlikwidowana na skutek wrogiej lub biernej postawy wiernych. Żaden też kapłan nie został oskarżony przed władzami okupacyjnymi przez swoich parafian, chociaż czyniono w tym kierunku zabiegi. Ludność katolicka diecezji łuckiej okazała się wierna Kościołowi, czego niestety nie możemy powiedzieć o obrządku wschodnim.[29] Chociaż znaczna część wiernych opuściła diecezję i przeniosła się za Bug, na posterunkach swych trwali: ks. bp Szelążek, księża z kurii i duszpasterze z ocalałych parafii.

Wiosną 1944 roku Związek Sowiecki po raz drugi wkroczył na Wołyń. Władze sowieckie nakazały bp. Szelążkowi opuścić Łuck i udać się na tereny polskie za Bug. Ordynariusz łucki odpowiedział, iż bez pozwolenia Ojca Świętego nie może samowolnie opuścić diecezji. W nocy z 3 na 4 stycznia 1945 roku bp Szelążek został aresztowany i osadzony w więzieniu w Kijowie. Podstawą do oskarżenia była pisemna relacja bp. Szelążka do Rzymu, znaleziona przez NKWD podczas rewizji w jego mieszkaniu, w której opisywał zbrodnie dokonane na narodzie polskim w czasie wojny oraz straty poniesione przez Kościół w jego diecezji. Za­rzucano też biskupowi, że w 1941 roku mianował ks. Adolfa Kukuruzińskiego wikariuszem generalnym na diecezję kamieniecką, a w 1944 roku ks. Bronisława Drzepeckiego wikariuszem generalnym na diecezję żytomierską. Uznano to za działania równoznaczne ze szpiegostwem na rzecz Watykanu.[30]

W więzieniu w Kijowie ks. bp Szelążek przebywał razem z księżmi: Bronisławem Drzepeckim, Władysławem Bukowińskim, Andrzejem Gładysiewiczem, Remigiuszem Krancem, Antonim Chomickim, Józefem Kuczyńskim, Stanisławem Szczyptą, Karolem Gałęzowskim  oraz Adolfem Kukuruzińskim i Aleksandrem Odorykiem Bieniem. W więzieniu bp Szelążek ukończył 1 sierpnia 1945 roku osiemdziesiąty rok życia. Był jednym z najstarszych więźniów świata. Na skutek starań Stolicy Apostolskiej bp Szelążek został 15 maja 1946 roku zwolniony z więzienia kijowskiego. Przymusowo wydalono go do Polski.[31]

W więzieniach sowieckich pozostawało 14 kapłanów z diecezji łuckiej: wśród nich wielcy i znani późniejsi misjonarze Ukrainy, Kazachstanu i Podola: księża J. Kuczyński, W. Bukowiński, A. Chomicki, B. Drzepecki, A. Kukuryziński, F. Lisiecki.[32]

Straty wśród duchowieństwa diecezji łuckiej w latach II wojny światowej były ogromne. Na ogólną liczbę 260 księży, represjonowanych było co najmniej 110. Spośród nich zginęło 55 księży: 18 z rąk Sowietów, 16 z rąk Niemców, 18 z rąk UPA, 3 z innych. Wyjechać musiało z diecezji w 1939 r. w obawie przed Sowietami – 66 księży. Uciekło przed mordami OUN-UPA do Generalnej Guberni 61 księży. NKWD aresztowało 20 księży podczas I okupacji (1939–1941), 12 księży podczas II okupacji (1944–1945) i przemocą ewakuowało w 1945 r. 42 księży. W więzieniach i obozach niemieckich przebywało 12 kapłanów. Zmarło śmiercią naturalną w latach1939–1945 16 kapłanów. Pozostało w diecezji łuckiej 2 kapłanów.[33]

Ludność katolicką i ocalałych nielicznych kapłanów poddano po wojnie przymusowemu wysiedleniu do Polski w nowych granicach. Tak zwani „repatrianci” udawali się przeważnie na ówczesne ziemie odzyskane, głównie do diecezji warmińskiej, gorzowskiej, i archidiecezji wrocławskiej. Wkrótce okazało się, że niektórzy z księży znaleźli się pod stałą obserwacją aparatu bezpieczeństwa (m. in. Aleksander Iwanicki, Dionizy Baran, Stanisław Bogucki, Mieczysław Karpiński, Nikodem Domański, Jan Drabik, Włodzimierz Gołkiewicz, Jan Kosicki). Temat ten w dalszym ciągu jest mało znany i w przyszłości wymagać będzie szerszych badań, m.in. w oparciu o akta zgromadzone w archiwach Instytutu Pamięci Narodowej.[34] Na Wołyniu zaś przez lat kilka czynnych było zaledwie kilka placówek duszpasterskich: w Łucku, Włodzimierzu, Równem. Ze 166 parafii istniejących w 1939 roku nieprzerwanie czynna była do 1989 roku tylko jedna – w Krzemieńcu.

 

 

 

[1]  L. Popek, Świątynie Wołynia, Lublin 1997, s. 16 i n.

[2]  Relatio de statu dioecesis Luceoriensis in Polonia, 1933, Archiwum ss. Terezjanek w Podkowie Leśnej, s. 2.

[3]   Bp Adolf Piotr Szelążek ur. 1865 r., wyświęcony 1888 r., konsekrowany 1918 r., ingres do katedry łuckiej 26 II 1926 r. Aresztowany w nocy z 3 na 4.01.1945 r. przez NKWD, osadzony w więzieniu w Kijowie do 06.05.1946 r. Przymusowo wydalony do Polski. Od jesieni 1946 r. mieszkał na Zamku Bierzgłowskim. Zmarł 9 II 1950 r., pochowany w kościele Św. Jakuba w Toruniu. Zob.: L. Popek,Biskup Adolf Piotr Szelążek. Pasterz diecezji łuckiej, „Ład" 1990, nr 9; dalej podaję w kolejności: daty urodzenia–święcenia–śmierci; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej. Ofiary wojny i represji okupantów 1939–1945, Lublin 2010, s. 25 i n.

[4]   Bp Stefan Walczykiewicz(1886–1912–11 V 1940), pochowany na miejscowym cmentarzu parafialnym. Zob. K.R. Prokop, Sylwetki biskupów łuckich, Biały Dunajec – Ostróg  2001, s. 206 oraz L. Popek, Dzieje diecezji łuckiej 1925–1939, Lublin 2003, masz. s. 139-140.

[5]   Byli to: Walerian Święcicki (1902–1927–1949), Stanisław Cieśliński (1888–1912–1973), Aleksander Gogoliński (1902–1924–1982), Wacław Sankowski (1889–1914–1956), Franciszek Skalski (1902–1926–1949), Bolesław Cyriak Truss (1890–1915–1942), Stefan Zajkowski (1901–1926–1988), Ludwik Żmikowski (1901–1926–1947), Józef Śliwa (1905–1928–1942), Michał Tyszka (1906–1930–1940; zginął w Katyniu).Zarys dziejów diecezji łuckiej 1 IX 1939–1981, praca zbiorowa, s. 41 i n.; masz., zbiory. aut., M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej. Ofiary wojny i represji okupantów 1939–1945, Lublin 2010, s. 77 i n.

[6]    S. R. M. Wiśniewska, Zgromadzenie ss. misjonarek św. Benedykta i jego działalność w latach 1917–1945, Lublin 1968, masz. Biblioteka KUL, s. 99 i n.

[7]    W okresie międzywojennym około 30 kapłanów rząd polski wymienił za szpiegów i dywersantów komunistycznych. W większości księża ci mieli wyroki śmierci (Marian Sokołowski, Teofil Skalski) bądź kary wieloletniego więzienia.

[8]   A. Szelążek, Moralne odrodzenie świata, wydał ks. Juliusz Janusz, Mannheim 1979, s. 159.

[9]  Ks. Marian Tokarzewski (1873–1896–1941), Od 1920 r. był kapelanem WP, następnie kapelanem marszałka J. Piłsudskiego i prezydenta RP, S. Wojciechowskiego. Po zamachu majowym (1926 r.) zrzekł się funkcji kapelana i od 1931 r. był proboszczem w Kowlu. W roku 1934 uzyskał godność infułata. Aresztowany w czerwcu 1940 r. przez NKWD został skazany na karę śmierci, zamienioną na 10 lat łagru. Zginął gdzieś na etapie. Bliższe losy nie są znane. L. Popek,Infułat Marian Tokarzewski, „Zeszyty Historyczne”, Paryż 1987, nr 87, s. 203-205; zob. także R. Dzwonkowski,Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939–1988, Lublin 2003, s. 595–596; Z. Peszkowski, S. Zdrojewski,Katoliccy duchowni w golgocie wschodu, Pelplin-Warszawa-Łódź-Orchard Lake 2002, s. 928; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 158–160.

[10]  Ks. Władysław Szpaczyński (1887–1910–1941). W latach 30. był wykładowcą prawa kanonicznego w seminarium łuckim. W roku 1939 prefekt szkół w Kowlu, kanonik honorowy Kapituły Katedralnej w Łucku. Aresztowany 15 VI 1940 r. przez NKWD w Kowlu. Został skazany na karę śmierci za udział w polskiej podziemnej konspiracji. Karę zamieniono na wieloletni pobyt w łagrze. Zginął w bliżej nieznanych okolicznościach. L. Popek,Infułat..., R. Dzwonkowski,Leksykon..., s. 568–569; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 152–153.

[11]  Ks. Stanisław Kobyłecki (1902–1926–1987). Do 1939 r. wykładowca teologii w seminarium łuckim. Od X 1939 r. proboszcz parafii we Włodzimierzu Wołyńskim. W czasie okupacji sowieckiej (1939–1941) organizował pomoc dla uciekinierów z centralnej Polski i osób wywiezionych na Syberię i do Kazachstanu. Aresztowany przez NKWD 1 XI 1940 r. został skazany na karę śmierci, zamienioną na 25 lat łagrów. Przeżył masakrę więźniów w Łucku (23 VI1941). Od jesieni 1942 do lutego 1943 r. więziony przez władze niemieckie. W latach 1943–1945 organizował pomoc dla ludności polskiej zagrożonej mordami ze strony OUN-UPA. Wiosną 1944 r. objął z ramienia dowództwa AK obowiązki komendanta miasta Włodzimierz Wołyński. Opuścił Wołyń razem z parafianami w lipcu 1944 r. i osiadł w Olsztynie. W roku 1950 został wikariuszem kapitulnym. W latach 1957–1967 był ojcem duchownym konwiktu księży studentów KUL. W roku 1965 odznaczony godnością infułata. Zmarł 3 III 1987 r. w domu gen. Zgromadzenia Sióstr Św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Podkowie Leśnej; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 98–101.

[12]  Ks. Władysław Bukowiński (1904–1931–1974). W diecezji łuckiej od 1936 r., gdzie był wykładowcą historii Kościoła w seminarium łuckim, a od 1938 r. także dyrektorem diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej. Był również katechetą w szkołach średnich, a od 17 IX 1939 r. proboszczem katedry łuckiej (po ucieczce na Węgry ks. Mariana Sokołowskiego). Aresztowany 22 VIII 1940 r. przez NKWD na dworcu kolejowym w Łucku podczas przekazywania żywności i książeczek do nabożeństwa Polakom wywożonym na Syberię i do Kazachstanu. Skazany na 8 lat łagrów, jako jeden z nielicznych ocalał z masakry więźniów w łuckim więzieniu (23 VI 1941). W latach 1943–1944 organizował pomoc dla ludności polskiej prześladowanej przez OUN-UPA. Ponownie został aresztowany przez NKWD 4 I 1945 r. razem z bp. A. P. Szelążkiem i innymi księżmi. Oskarżony o zdradę Ojczyzny i szpiegostwo na rzecz Watykanu został skazany na 10 lat łagrów. W roku 1954 skierowany na trzyletnie zesłanie do Karagandy. 5 XII 1958 r. został ponownie aresztowany i skazany na 3 lata łagru (łącznie spędził w więzieniach i łagrach ponad 13 lat). Po uwolnieniu powrócił do Karagandy i rozpoczął pracę duszpasterską na terenie Kazachstanu i Tadżykistanu. Zmarł 3 XII 1974 r. w Karagandzie. Obecnie rozpoczął się jego proces beatyfikacyjny. Pozostawił wydane na emigracji Wspomnienia z Kazachstanu, Londyn 1979. Zob. W. J. Kowalów, Spotkałem człowieka. Ks. Władysław Bukowiński w pamięci wiernych i przyjaciół, cz. I, Biały Dunajec-Ostróg 2001; Ks. W. Bukowiński,Do moich przyjaciół, Biały Dunajec-Ostróg 2001; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 44–46.

13  Zob. R. Wnuk, ZWZ na Wołyniu 1939–1941, [w:] Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941, pod red. P. Chmielowca, Rzeszów-Warszawa 2005, s. 31–51; Polskie podziemie 1939–1941. Od Wołynia do Pokucia, Warszawa-Kijów 2004, s. 169 i n.; H. Dąbkowski, Kresowi księża harcerze, Warszawa 2000, s. 79–84. Dane o działalności księży B. Orłowskiego (1903–1930–1978) i J. Kozakiewicza (1903–1927–1961) przekazała Halina Górska. Z jej zbiorów pochodzi również unikalna fotografia przedstawiająca w/w księży w strojach świeckich, wykonana w Ostrogu tuż przed opuszczeniem miasta i ucieczką przed aresztowaniem ze strony NKWD na Węgry pod koniec 1939 r.; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej....s. 291.

14   Obok wcześniej wymienionych księży, w łagrach i obozach sowieckich zginęli (aresztowani w latach 1939–1941): Tadeusz Bączkowski  (1877–1900–1940), prob. par. Kiwerce kan. honorowy kolegiaty w Ołyce. Został aresztowany przez NKWD po 17 IX 1939 r. Dalsze losy nieznane. Prawdopodobnie zamordowany w Bykowni koło Kijowa w 1940 roku. Aleksander Teodor Czaban (1896–1919–1940), prob. par. Huta Stepańska. Aresztowany został przez NKWD po 17 IX 1939 r. Zmarł w łagrze Uchta lub Ust Komi. Józef Kazimierz Czurko (1906–1933–1941), wikariusz i katecheta we Włodzimierzu Wołyńskim. Aresztowany przez NKWD wiosną 1940r. za udział w konspiracji, skazany na karę śmierci. Zginął 22 VI 1941 r. w Łucku. Bronisław Galicki (1884–1908–1941), proboszcz parafii we Włodzimierzu Wołyńskim. Aresz­towany przez NKWD wiosną 1940 roku. Został skazany na karę śmierci. Zginął 23 VI 1941 r. podczas masakry – likwidacji w więzieniu w Łucku. Stanisław Gałecki (1895–1919–1941), proboszcz par. Zofiówka. Zamordowany 01 VII 1941 r. w drzwiach kościoła przez żołnierzy sowieckich, ponieważ stanął w obronie napastowanych parafianek. Franciszek Rutkowski (1882–1906–1941), proboszcz parafii Litowiż, aresztowany przez NKWD 21 XII 1940 r. Rozstrzelany w więzieniu w Łucku 22 VI 1941 r. Kazimierz Woźnicki (1898–1920–1941), wicerektor seminarium duchownego w Łucku i rektor (od 1934 r.) kościoła NSPJ w Łucku-Krasne. Aresztowany 02 VI 1940 r. przez NKWD i skazany na 3 lata łagru. Po amnestii dotarł do punktu Armii Polskiej gen. W. Andersa. Zmarł z wycieńczenia w Buzułuku 11 XII 1941 r. Stanisław Ziętara (1886–1915–1941), katecheta w Równem. W konspiracji od 1939 r., organizator ZWZ w Okręgu Równe. Aresztowany 23 IV 1940 r. przez NKWD i skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano 8 IV 1941 r. w więzieniu w Równem. Bolesław Żyliński (1894–1920–?), proboszcz par. Ludwipol. Ksiądz ten był wcześniej więźniem łagrów na Sołówkach i pod Archangielskiem, skąd uciekł w 1930 r. Został aresztowany 18 IX 1939 r. przez żołnierza sowieckiego we Włodzimierzu Wołyńskim. Zaginął bez wieści.

     Przeżyli więzienia i obozy (aresztowani przez NKWD 1939–1941):

     Władysław Czyżewski (1911–1936–1994), proboszcz par. Chinocze. Pod koniec września 1939r.został w Kowlu zaprzysiężony jako członek wojskowej konspiracji polskiej. W 1940r. był w Chinoczach komendantem działającej na Wołyniu konspiracyjnej organizacji Kresowe Bataliony Śmierci. Aresztowany przez NKWD 18 III 1941 r. został skazany na karę śmierci, zamienioną na 25 lat łagrów. Zwolniony 02 II 1942r. udał się do tworzonej armii gen. W. Andersa. W drodze zachorował na tyfus. Dn. 30 XII 1943 r.został ponownie aresztowany i skazany na rozstrzelanie. Wyrok ten został zamieniony na 10 lat łagrów. Do Polski powrócił w ramach repatriacji w 1956 r. Zrehabilitowany w 1991 r. Zmarł 12 V 1994 r. w Rzeszowie. Marcin Wojciechowski (1901–1927–1971), katecheta w Łucku, dr teologii. Aresztowany przez NKWD 25 XI 1939r. w Stanisławowie, następnie skazany na 8 lat łagrów w Komi. Po amnestii dla Polaków dotarł do punktu zbornego armii gen. W. Andersa. 15 IX 1941 r. mianowany kapelanem. Brał udział w bitwie pod Monte Cassino. Po wojnie przebywał w Anglii jako duszpasterz wojska i ludności cywilnej. Zmarł 31 III 1971 r. w USA. Franciszek Jan Pluta (1905–1933–1990), proboszcz par. Janowa Dolina. Aresztowany przez NKWD 7 X 1939 r. w Równem został skazany na karę śmierci. Wyrok zamieniono na 15 lat łagrów na Syberii. W wyniku amnestii zwolniony z obozu, dotarł do armii gen. W. Andersa (1941). Był kapelanem i komendantem osiedla dla dzieci polskich ocalałych z Rosji. W czerwcu 1946 r. udał się do USA, a od 1953 r. w Kanadzie, gdzie zm. 23 I 1990 r. Władysław Terlikowski (1912–1938–1976), proboszcz par. Bereźce. Aresztowany przez NKWD na początku 1940 r. Po ciężkim śledztwie i torturach zwolniony. Ze zrujnowanym zdrowiem powrócił do parafii. Wołyń opuścił w 1945 r. razem z parafianami. Zm. 5 VIII 1976 r. w Dąbrówce Wielkopolskiej. Stefan Zajkowski (1901–1926–1988), wikariusz w Kostopolu. Od 01 II 1934 r. kapelan WP w stopniu majora. Po kampanii wrześniowej powrócił na Wołyń, gdzie pracował w parafii Dąbrowica, następnie Rokitno, a od 9 V 1940 r. we Włodzimierzu Wołyńskim. Tam też został aresztowany przez NKWD 1/2 lipca 1940 r. i uwięziony w Łucku. Skazany na 5 lat łagrów na Uralu. Na skutek amnestii dla Polaków został zwolniony z obozu 12 IX 1941 r. i udał się do tworzonej armii gen. Andersa. Brał udział w kampanii włoskiej i bitwie pod Monte Cassino. 19 II 1947 r. powrócił do kraju. W latach 50. represjonowany przez władze komunistyczne. Mieszkał w Olsztynie, Fromborku, Warszawie i Pustelniku k. Warszawy. Zmarł 4 XII 1988 r. Zob. R. Dzwonkowski, Leksykon..., oraz Zarys dziejów...; T. Madała, Polscy księża katoliccy w więzieniach i łagrach sowieckich od 1918 r., Lublin 1996; L. Popek, Włodzimierz Wołyński, Lublin 1998; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 41 i n..

[15]  W Komitecie tym działali m.in. księża: Antoni Dąbrowski, Marian Tokarzewski, Stefan Jastrzębski. Temat ten wymaga dalszych badań.

[16]  Nowina, Diecezje rzymskokatolickie między Bugiem a Dnieprem, Przedruk z „Duszpasterza Polskiego Zagranicą", Rzym 1/42/1960, s. 47–60.

[17]  Ks. bp nominat Z. Chmielnicki zmarł 16 IV 1944 r. w obozie w Gross-Rosen, w wyniku pobicia przez esesmana. Relacja ks. Mariana Sokołowskiego, Ks. Prałat Zygmunt Chmielnicki (1891–1944), kserokopia, zbiory autora. To jest oczywiście hipoteza, która czeka na potwierdzenie w oparciu o archiwa Watykanu. Zob. P. Weiser,Ksiądz Zygmunt Chmielnicki 1891–1944, Lublin 2001; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 46–48.

[18]  S. Podlaski, Wierni Bogu i Ojczyźnie, Warszawa 1985, s. 339.

[19]  Zob. M. Dębowska, Posługa duszpasterska duchowieństwa diecezji łuckiej na Kresach Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej, [w:] Historia et ius. Księga Pamiątkowa ku czci Księdza Profesora Henryka Karbownika.Lublin 1998, s. 31–41; M. Dębowska, Reaktywowanie duszpasterstwa w diecezjach żytomierskiej i kamienieckiej, Rzeszów 2010.

[20]  M. Dębowska, Kościół katolicki na Wołyniu w warunkach okupacji 1939–1945, Rzeszów 2008 s. 65 i n.; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 216–217; W. Siemaszko, E. Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945, t. 1–2, Warszawa 2000, s.

[21]  Tamże

[22]  Ks. Remigiusz Bolesław Kranc (1910–1933–1977), kapucyn (OFM Cap.), kapelan 19 Pułku Ułanów i KOP w Ostrogu. W latach 1943–1944 zorganizował w klasztorze ostrogskim skuteczną samoobronę ludności polskiej przed UPA. Aresztowany przez NKWD w 1945 r. został skazany na 10 lat łagrów. Do Polski powrócił w 1948 r. R. Dzwonkowski,Leksykon..., s. 339–340; O. Remigiusz Kranc, W drodze z Ostroga na Kołymę, Poronin 1998; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 106–107.

[23]  Ks. Józef Kuczyński (1904–1930–1982). W czasie wojny pracował w parafii Szumbar i Dederkały. W latach 1943–1944 w kościele i klasztorze dederkalskim zorganizował skuteczną polska samoobronę przed atakami banderowców. Aresztowany przez NKWD 08 I 1945 r. został skazany na 10 lat łagrów. Przez ponad 10 lat pracował w kopalni węgla w Workucie. W latach 1956–1959 krótko pracował jako duszpasterz w Kazachstanie. 25 II 1959 r. powtórnie skazany na 7 lat łagrów na Syberii (łącznie w więzieniach i łagrach spędził 17 lat). W 1966 r. wyjechał do Baru na Podolu, skąd obsługiwał również inne parafie (Łuczyniec, Śnitków, Wierzbowiec). Pozostawił opublikowane w Paryżu cenne wspomnienia historyczne. Zmarł 13 III 1982 r. w Wierzbowcu. Ks. Józef Kuczyński, Między parafią a łagrem, Paryż 1985; R. Dzwonkowski, Leksykon 352–354; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 107–108.

[24]  Ks. Bronisław Drzepecki (1906–1930–1973), profesor seminarium duchownego w Łucku. W czasie wojny współorganizator polskiej samoobrony przed UPA w Hucie Stepańskiej. W 1944 r. razem z wiernymi znalazł się w Lublinie, gdzie na KUL otrzymał propozycję pracy naukowej. Powrócił na Wołyń. Wkrótce został mianowany przez bp. A. Szelążka w 1944 r. wikariuszem generalnym na diecezję żytomierską. Aresztowany 10 I 1945 r. przez NKWD został skazany na 10 lat łagrów do Workuty, a następnie zesłany na 5 lat do Kazachstanu. Ponownie aresztowany 7 I 1959 r. został skazany na kolejne 10 lat obozów. Wyrok ostatecznie został zmniejszony o połowę. Zwolniony 18 I 1964 r. po dwóch latach tułaczki osiadł na Podolu (Szarogród, Żmerynka, Czerniowce Podolskie). Zmarł 08 IX 1973 r. w Szarogrodzie. R. Dzwonkowski, Leksykon..., s. 202–204; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 65–66.

[25]  Ks. Stanisław Szczypta (1914–1939–1984), administrator parafii Jezioro z siedzibą w Przebrażu. W latach 1943–1944 współorganizował największą polską samoobronę na Wołyniu, gdzie przed atakami UPA schroniło się ponad 20 tys. ludności polskiej. W czerwcu 1944 r. pracował w Żytomierzu. Aresztowany przez NKWD 23 I 1945 r. został skazany na 10 lat łagrów. Zwolniony w 1955 r. powrócił do Żytomierza, gdzie pracował do końca życia. Zmarł w marcu 1984 roku. R. Dzwonkowski, op. cit., s. 558–559; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 149–150.

[26]  Ks. Antoni Piotrowski (1910–1937–1988). W latach 1937–1940 był wikariuszem w Kowlu, zaś w latach 1940–1943 administratorem. Od początku zaangażowany w działalność konspiracyjną i społeczną na rzecz ludności polskiej. Od stycznia 1944 r. był kapelanem i szefem służby duszpasterskiej 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AKpseud. „Prawdzic”. Aresztowany przez NKWD 26 VII 1944 r. w Świdrze k/Otwocka trafił do obozu w Griazowcu. Do Polski powrócił 29 XI 1947 r. Zmarł w Warszawie 28 III 1988 r. M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 120–121. Ks. Antoni Dąbrowski (1910–1938–1945), wikariusz kowelski. Podczas okupacji niemieckiej brał udział w pracy konspiracyjnej Delegatury Rządu Polskiego na Kraj. W styczniu 1944 r. został kapelanem zgrupowania AK „Gromada" w stopniu kapitana pseud. „Rafał”. Uczestniczył w akcji „Burza”. Aresztowany przez NKWD w Lublinie 08 I 1945 r. Po kilku miesiącach przesłuchań zamordowany przez funkcjonariuszy UB w drodze z Warszawy do Lublina pod koniec maja lub na początku czerwca 1945 roku. M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 57. Ks. Antoni Chomicki (1909–1935–1993), proboszcz Klesowa. W czasie okupacji założył miejscową komórkę AK, pseud. „Roch”. Aresztowany 16 II 1945 r. przez NKWD jako „[...] aktywny uczestnik kontrrewolucyjnej organizacji armia krajowa” [podkr. oryginału], został skazany na 10 lat łagrów. Za pomoc m. in. partyzantom sowieckim i za ukrywanie Żydów, zwolniony z obozu w 1947 r. Pracował duszpastersko na Podolu (od 1958 r. w Murafie). W uznaniu zasług otrzymał godność infułata. Nazywany też „Patriarchą Wołynia i Podola”. Zmarł 13 V 1993 r. w Murafie. M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 49–50. Ks. Michał Żukowski (1899–1923–1983), proboszcz Zasmyk. W czasie okupacji kapelan i współorganizator polskiej samoobrony przed UPA w Zasmykach. W 1944 r. wikariusz generalny na diecezję kamieniecką. Zmuszony do wyjazdu w 1946 r. osiadł w Toruniu, gdzie zmarł. Był szambelanem Jego Świątobliwości i kanonikiem honorowym łuckim.M. Dębowska, Reaktywowanie duszpasterstwa w diecezjach żytomierskiej i kamienieckiej, Rzeszów 2010, s. 165. Ks. Gracjan Rudnicki (1904–1928–1971), proboszcz parafii Zaturce. Od 1943 r. zaprzysiężony do Okręgu Wołyń pseud. „Krzysztof”, następnie kapelan zgrupowania pułkowego włodzimierskiego w ramach 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. W1959 r. mianowany kanonikiem honorowym Kapituły Warmińskiej. Zmarł w styczniu 1971 r. w Gdańsku. Zob. R. Dzwonkowski,op. cit., s. 159–162, 192–193 i 484–486; M. Fijałka, 27Dywizja Piechoty AK, Warszawa 1986. fot. 44,45,47; W. Romanowski,ZWZ-AK na Wołyniu 1939–1944, Lublin 1993, s. 185–187. M. Dębowska, Kościół katolicki na Wołyniu w warunkach okupacji 1939–1945, Rzeszów 2008, s. 443.

[27]  Ks. Jan Leon Śpiewak (1915–1939–1973), ostatni proboszcz Janowej Doliny. W 1942 r. został aresz­towany przez Niemców za pomaganie Żydom. Po ucieczce z obozu (styczeń 1943), został kapelanem oddziału AK „Bomby”-„Wujka” (por. Wł. Kochańskiego) obierając pseud. „Oboźnik”. Dn. 20 XII 1943 r. wraz z całym dowództwem został porwany przez NKWD. Po zwolnieniu z więzienia został kapelanem I Dywizji Piechoty im. T. Kościuszki w stopniu kapitana. W 1945 r. z powodu choroby zwolniony z wojska. W 1966 r. przeszedł do stanu świeckiego. Zmarł 14 II 1973 r. w Gliwicach. L. Popek, Janowa Dolina, Lublin 1998, s. X; R. Dzwonkowski, Leksykon..., s. 582; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 156–157.

[28]  Zob. Wł. Szołdrski, Martyrologia duchowieństwa polskiego pod okupacją niemiecką wiatach 1939–1945, Rzym 1965 ; L. Popek, Diecezja łucka[w:] Życie religijne w Polsce pod okupacją 1939–1945, Katowice 1992; B. Sawicka, Polscy duchowni katoliccy w KL Gross-Rosen, Gross-Rosen 1991; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s.79 i n.

[29]  Z obrządku wschodniego powrócili do prawosławia: ks. Andrzej Wiktorowski z Kraski, ks. Gamaljel Pereczeklej z Humniszcz, ks. Ilian Huk z Oździutycz. Katalog parafii i duchowieństwa..., s. 2 n; Zarys dziejów..., s. 40 i n.

[30]  W. Bukowiński, Wspomnienia z więzienia o księdzu bp. Adolfie Szelążku, Krynica Zdrój 1969, k. 8, kserokopia, zbiory autora; W. Bukowiński,Wspomnienia z Kazachstanu, Rzym 1981, s. 10 n.

[31]  Le Saint Siege et la situation religieus en Pologne et dans les pays baltes 1939–1945, Watykan 1967, s. 916–921; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 201–213.

[32]  List Episkopatu Polski za pośrednictwem MSZ do Ambasady w Moskwie w sprawie zwolnienia uwięzionych kapłanów, Ośrodek Archiwa Biblioteki i Muzea Kościelne KUL, Archiwum Diecezji Łuckiej (dalej cyt. ADŁ), Kuria Diecezjalna w Łucku (dalej cyt. KDŁ), t. Diecezja żytomierska i kamieniecka; M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej... s. 201 i n.

[33]  Elenchus... dioecesis Luceoriensis 1938;W. Jacewicz, J. Woś, Martyrologium polskiego duchowieństwa pod okupacją hitlerowską w latach 1939–1945,Warszawa 1978, s. 249–264; W. Szołdrski,Martyrologium...; Zarys dziejów.; Kapłani diecezji łuckiej zmarli wiatach 1938–1947,OABMK;Katalog parafii...; W. Romanowski, Wykaz represjonowanych księży katolickich w czasie II wojny światowej (1939–1945),k. 7, Gdańsk 1980, zbiory autora.M. Dębowska, L. Popek, Duchowieństwo diecezji łuckiej...s. 206–207.

[34]  Zob. Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945–1989, t. 1, pod red. J. Myszora, Warszawa 2002.

 

 

Relacja ze spotkania w Łodzi, podczas którego został wygłoszony referat

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom znajomego
Wstecz