• O Klubie
• Kluby w Polsce
• Baza wiedzy

30 lipca generał Sikorski i ambasador Majski podpisali w Londynie układ polsko-sowiecki. Przy podpisaniu obecni byli premier Churchill i minister Eden. W przygotowanym w pośpiechu tekście układu znalazły się liczne nieprecyzyjne sformułowania i braki. Nie było w nim mowy na temat granicy polsko-sowieckiej z 1939 roku. Z tego właśnie powodu na znak protestu do dymisji podali się ministrowie: August Zaleski, Kazimierz Sosnkowski i Antoni Seyda. Parafowania układu odmówił także prezydent Władysław Raczkiewicz. Mimo tak silnej opozycji premier Sikorski po zrekonstruowaniu rządu wprowadził układ w życie.
W celu zawarcia umowy wojskowej do ZSRR udała się misja wojskowa z gen. bryg. Zygmuntem Bohuszem-Szyszko. 4 sierpnia z więzienia na Łubiance zwolniony został gen. bryg. Władysław Anders, przewidziany przez Naczelnego Wodza na stanowisko dowódcy Armii Polskiej w ZSRR i awansowany do stopnia generała dywizji.

12 sierpnia 1941 r. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR ogłosiło dekret o tzw. „amnestii dla obywateli polskich pozbawionych wolności na terytorium ZSRR”. Wykonanie tego dekretu napotykało od samego początku ogromne trudności. Zwalniano z obozów przede wszystkim ludzi schorowanych i słabych fizycznie (silni i zdrowi byli potrzebni do niewolniczej pracy). 14 sierpnia gen. Bohusz-Szyszko i gen. Andriej Wasilewski podpisali polsko-sowiecką umowę wojskową, na podstawie której organizowana na terenie ZSRR Armia Polska miała być częścią składową Polskich Sił Zbrojnych.

Rozmowy na temat formowania armii prowadzone były przez mieszaną komisję polsko-sowiecką w Moskwie w drugiej połowie sierpnia. W ich trakcie uzgodniono między innymi, że Armia Polska będzie składała się z dwóch dywizji piechoty oraz ośrodka zapasowego. Wstępnie ustalono stan Armii na 25000 żołnierzy. Gen. Anders uważał, że na terytorium Związku Radzieckiego powinno znajdować się około 1500000 obywateli polskich wywiezionych w latach 1939– 941 z Kresów Wschodnich, wśród nich kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy wziętych do niewoli sowieckiej we wrześniu 1939 r. W związku z tym podaną przez Sowietów liczbę przyjęto jako stan wyjściowy dla przyszłej organizacji armii.

22 sierpnia ukazał się rozkaz nr 1, w którym gen. Anders obwieszczał utworzenie suwerennej Armii Polskiej w ZSRR oraz wzywał „wszystkich obywateli RP zdolnych do noszenia broni, by spełnili swój obowiązek względem Ojczyzny i wstąpili pod sztandary Orła Białego”.
27 sierpnia 1941 r. w gmachu ambasady polskiej w Moskwie odbyła się pierwsza odprawa, na której ustalono obsadę dowództwa Armii oraz wielkich jednostek. Nowo tworzone jednostki miały organizować się w Tatiszczewie – 5 Dywizja Piechoty (DP), w Tockoje – 6 DP oraz Ośrodek Zapasowy Armii, w Buzułuku – Dowództwo Armii.

Do 10 września do rejonów formowania Armii Polskiej przybyło 983 oficerów i 21662 szeregowych. W ostatnich dniach września wszystkie polskie obozy były już przepełnione, więc część nowo wcielonych do wojska musiała kwaterować pod gołym niebem. Stan zdrowotny ochotników przybywających z obozów pracy przymusowej był bardzo zły.

Zdarzało się, że w transportach przybywających do rejonów formowania w wagonach znajdowano ciała zmarłych. Przyjeżdżający ubrani byli w łachmany, większość nie miała butów. W początkowym okresie szkolenia, z powodu braku obuwia, ok. 60 procent żołnierzy zamiast ćwiczyć na powietrzu, odbywało zajęcia w namiotach. W obozach brakowało naczyń do mycia i jedzenia. Szczególnie dotkliwie odczuwano brak świeżych warzyw, powszechnie występowała awitaminoza.

Władze sowieckie zamierzały możliwie szybko wysłać 5 Dywizję na front. W związku z tym dowództwo Armii Czerwonej rozpoczęło intensywne uzbrajanie i wyposażanie polskiej jednostki w sprzęt bojowy. 5 Dywizja nigdy nie otrzymała kompletnego, przewidzianego regulaminem wyposażenia. Mimo obietnic, strona sowiecka nie dostarczyła uzbrojenia dla 6 Dywizji.

1 października Naczelny Wódz w depeszy do gen. Andersa pisał: „Zobowiązuję Pana Generała, by żadną miarą nie dopuścił do zmarnowania jednostek polskich, formujących się w Rosji przez zbyt szybkie wysłanie ich na front. Jednostki te muszą być należycie uzbrojone, żołnierz zaś powrócić do sił i uzyskać należyte przeszkolenie bojowe. [...] Musi być ona [Armia] jednak użyta jako całość”.

3 listopada, wobec braku zgody na wysłanie nieuzbrojonej i niewyszkolonej 5 Dywizji na front, Sowieci zmniejszyli ilość racji żywnościowych do 30000. Gen. Anders zażądał bezwzględnego utrzymania stanu wojska w uzgodnionej wcześniej wysokości (tzn. 44000 żołnierzy).

14 listopada, po interwencji ambasadora polskiego w ZSRR Stanisława Kota u Józefa Stalina, racje żywnościowe przywrócono do poprzedniego stanu.

W końcu listopada 1941 r. do ZSRR przybył gen. Sikorski. 3 grudnia na Kremlu Stalin i generał Sikorski podpisali „Deklarację Rządu Rzeczpospolitej Polskiej i Rady Najwyższej Związku Radzieckiego o przyjaźni i wzajemnej pomocy”. Nazajutrz odbyły się polsko-sowieckie rozmowy wojskowe, na których ustalono, że Armia Polska będzie liczyła 96000 żołnierzy, a 25000 żołnierzy zostanie ewakuowanych do Wielkiej Brytanii i na Środkowy Wschód. Uzgodniono także, że cztery nowo organizowane polskie dywizje będą formowane i wyposażane tak, jak odpowiednie jednostki brytyjskie.

W końcu grudnia 1941 r. władze sowieckie wyznaczyły w Kazachstanie, Uzbekistanie i Kirgizji nowe miejsca postoju dla jednostek polskich: dowództwo i sztab Armii – Jangi-Jul, 5 DP – Dżałał-Abad, 6 DP – Szachriziabad, 7 DP – Kermine, 8 DP – Pachta-Arał, a następnie Czok-Pak, 9 DP – Margełan, 10 DP – Ługowaja, Ośrodek Organizacyjny Armii – Guzar, Centrum Wyszkolenia Armii – Wrewskaja, jednostki pozadywizyjne – Otar, Karabałty, Kara Su.

Od 15 stycznia do 25 lutego 1942 r. trwało przesunięcie Armii Polskiej do republik azjatyckich. W czasie transportu wielu żołnierzy zmarło. Nowe miejsca postoju pod względem epidemiologicznym, a także warunków zakwaterowania i wyżywienia były jeszcze gorsze niż w rejonie Buzułuk-Tockoje-Tatiszczewo. Tylko w lutym 1942 r. chorowało ponad 6000 żołnierzy.

Jeszcze przed przybyciem Armii Polskiej do wyznaczonych miejsc mjr NKWD Żukow powiadomił gen. Andersa, że rząd sowiecki uważa za konieczne wysłanie na front gotowych jednostek polskich. Wobec niedostatecznego uzbrojenia 5 Dywizji (zupełny brak artylerii plot. i broni ppanc.) dowódca Armii Polskiej nie wyraził zgody na propozycje sowieckie.

6 lutego w wysłanej do gen. Andersa depeszy generał Sikorski napisał: „W żadnym wypadku nie mogę się zgodzić na użycie pojedynczych dywizji w miarę osiągania gotowości bojowej, co zostało wyraźnie zastrzeżone w czasie konferencji na Kremlu”.

Poza brakami w uzbrojeniu, organizację armii utrudniała niedostateczna liczba oficerów. Poszukiwania oficerów, którzy po kampanii wrześniowej 1939 roku trafili do obozów w Kozielsku, Griazowcu, Starobielsku i Ostaszkowie nie przyniosły rezultatu (groby kilku tysięcy z nich, zamordowanych w 1940 r. odkryto w 1943 r. Katyniu).

6 marca dowódca Armii Polskiej został powiadomiony, że od 20 marca ilość racji zmniejszono do 26000. 18 marca gen. Anders został przyjęty przez Stalina. W trakcie spotkania uzyskał on zgodę na zwiększenie racji żywnościowych do 44000 porcji. Nadwyżka żołnierzy ponad tą liczbę miała być ewakuowana do Persji.

Od 24 marca do 4 kwietnia przez Krasnowodzk ewakuowano do Iranu (Persji) ponad 33000 żołnierzy oraz ok. 11000 osób cywilnych, w tym 3000 dzieci.

5 kwietnia, po likwidacji polskich placówek wojskowych na terenie republik azjatyckich, rekrutacja do wojska została praktycznie wstrzymana. Równocześnie obywatele polscy otrzymali zakaz podróżowania bez odpowiedniego zezwolenia. Coraz częściej dochodziło do sowieckich prowokacji w stosunku do żołnierzy polskich.

7 czerwca gen. Anders w depeszy do Naczelnego Wodza pisał: ,,Nasza sytuacja wojskowa tutaj zbliża się ku katastrofie. Nie otrzymujemy już niektórych produktów prawie zupełnie, jak tłuszczów i jarzyn, inne w znikomych ilościach. Żołnierze głodują, mam już kilkanaście procent kurzej ślepoty. Nie ma żadnej nadziei na polepszenie, odwrotnie, położenie pogarsza się stale. [...] Wskutek powyższego morale wojska utrzymuje się wyłącznie nadzieją wyjścia z ZSRR i wielką narodową dyscypliną”.

W tym samym czasie w Teheranie toczyły się brytyjsko-sowieckie rozmowy na temat ewakuacji dywizji polskich do Persji. Wynik negocjacji był pomyślny dla sprawy polskiej. W końcu czerwca 1942 r. komisarz Mołotow przekazał ambasadorowi brytyjskiemu w Moskwie informację, że władze sowieckie zgodziły się uwzględnić postulat premiera Churchilla i przekazać do dyspozycji Wielkiej Brytanii znajdujące się w ZSRR jednostki Armii Polskiej.
26 lipca do dowództwa armii polskiej w Jangi-Jul nadeszło pismo podpisane przez mjr. NKWD Żukowa, w którym czytamy: ,,Rząd ZSRR zgadza się uczynić zadość staraniom dowódcy Armii Polskiej w ZSRR gen. dyw. Andersa o ewakuację oddziałów polskich z ZSRR na teren Bliskiego Wschodu i nie ma zamiaru stawiać jakichkolwiek przeszkód w natychmiastowym urzeczywistnieniu ewakuacji”.

Drugą ewakuację rozpoczęto 5, a zakończono 25 sierpnia. W sumie w marcu i sierpniu zostało ewakuowanych do Persji (Iranu) 116 543 osoby, wśród nich 78 631 żołnierzy.
 

Relacja ze spotkania w Warszawie, podczas którego został wygłoszony referat