• O Klubie
• Kluby w Polsce
• Baza wiedzy

Polskie harcerstwo wzorowało się na angielskim skautingu i stawiało sobie za cel wychowanie w służbie Bogu, Polsce i bliźnim. Po wybuchu I wojny światowej Polska Organizacja Skautowa ściśle współpracowała z Legionami, przygotowując młodzież do akcji niepodległościowych. Harcerze brali udział we wszystkich walkach wyzwoleńczych naszej historii. W 1920 roku liczbę harcerzy walczących na froncie i pracujących w służbach pomocniczych ustalono na 24 tysiące. To spowodowało zainteresowanie sowieckiego wywiadu działalnością harcerstwa, w szczególności po 1944 roku.
Udział harcerstwa w II wojnie światowej jest powszechnie znany, głównie dzięki wojskowym akcjom Szarych Szeregów, a w szczególności udziałowi w powstaniu warszawskim. O wiele mniej znany jest udział Harcerstwa Narodowego (Harcerstwo Polskie), które od 1943 roku przyjęło kryptonim Hufce Polskie. W HP na pierwszym miejscu stawiano wychowanie dla Boga i Narodu, a na drugim miejscu walkę zbrojną. HP nie były podporządkowane żadnej organizacji wojskowej. Szare Szeregi natomiast były podporządkowane Armii Krajowej i na pierwszym miejscu stawiały walkę zbrojną.
Po wkroczeniu Armii Sowieckiej na ziemie polskie zaczęły się aresztowania działaczy harcerskich, a nawet nieletnich harcerek i harcerzy. Po przesłuchaniach w aresztach i więzieniach NKWD skazywano ich na długoletnie wyroki i wywózki w głąb ZSRR, jak też wykonywano wyroki kary śmierci w trybie natychmiastowym.
W odpowiedzi na te zbrodnie harcerze podjęli walkę z nowym okupantem. Zaangażowały się w nią oddziały harcerskie Szarych Szeregów i Hufców Polskich oraz poszczególni harcerze lub grupy harcerzy wchodzące w skład zbrojnych oddziałów wojskowych różnych organizacji. W ten sposób zaczęła się II konspiracja harcerska na terenach wschodnich, stopniowo przechodząc na tereny zachodnie. W grudniu 1944 roku PKWN w Lublinie powołał do życia Związek Harcerstwa Polskiego. W związku z powyższym wielu instruktorów przedwojennych i członków Szarych Szeregów włączyło się do oficjalnej organizacji ZHP z nadzieją służby według dawnych zasad. Hufce Polskie od połowy 1945 roku wprowadziły kilka drużyn harcerek w struktury PCK, a inne drużyny, głównie męskie, weszły w skład ZHP, prowadząc w ramach tych organizacji działalność konspiracyjną, traktując ZSRR jako drugiego okupanta. Od grudnia 1945 roku liczne aresztowania rozbiły ogólnopolską strukturę HP. Praktycznie od 1947 roku działalność HP ustała. Szare Szeregi formalnie zostały rozwiązane w styczniu 1944 roku. W odpowiedzi jednak na represje NKWD i UB niektóre jednostki organizacyjne przeszły do konspiracji zbrojnej, a poszczególni harcerze wchodzili indywidualnie do wojskowych organizacji niepodległościowych. O stawianiu harcerskiego oporu przeciw zniewoleniu sowieckiemu systematycznie informowano władze moskiewskie, co świadczy o poważnym traktowaniu tego zjawiska. Zachowały się niektóre tajne raporty o działalności harcerstwa wysyłane z Polski do specjalnej teczki Stalina.
W przekroju historii Polskiego Harcerstwa walka o niepodległość była tym, co wyróżniało nas od organizacji skautowskich w innych krajach. Hasło „skauting + niepodległość = harcerstwo” było zawsze aktualne.
Poza sławnymi ze swej działalności w okresie okupacji niemieckiej Szarymi Szeregami i Hufcami Polskimi w następnych latach, w ramach oficjalnego ZHP i poza tą organizacją, zaczęły spontanicznie powstawać harcerskie organizacje niepodległościowe mające na celu stawianie oporu komunizowaniu kraju oraz dążenie do prawdziwego harcerstwa opartego o etykę chrześcijańską i zasady skautingu. Harcerska konspiracja antysowiecka, umownie zwana II konspiracją harcerską w odróżnieniu od I konspiracji antyniemieckiej, trwała od 1944 do 1956 roku. Na podstawie akt sądowych, nielicznych akt operacyjnych, relacji uczestników, opracowania ankietowego „Jaworzniaków” (240 ankiet), 170 wniosków na Krzyż Niezłomnych, przekazów ustnych i literatury udało się ustalić 142 harcerskie organizacje niepodległościowe działające w latach 1944–1956 zrzeszające 2997 członków. Organizacje te zostały dość szybko rozpracowane i rozbite przez NKWD i UB. Nie wszyscy ich członkowie byli aresztowani, gdyż z uwagi na struktury organizacyjne nie udało się aparatowi bezpieczeństwa dotrzeć do wszystkich. W związku z powyższym liczba 2997 jest poważnie zaniżona. Szacuje się, że jest to zaledwie 1/3 członków harcerskich organizacji niepodległościowych. Nie ma też żadnych danych o harcerskich organizacjach niepodległościowych, które nie zostały rozpracowane przez aparat bezpieczeństwa. Powodem tego jest brak dokumentów najbardziej wiarygodnych, jakimi są akta sądowe i świadectwa uczestników z tamtego okresu. Poważne relacje od represjonowanych zaczęto zbierać dopiero po 50 latach i to z dużymi trudnościami. Wielu represjonowanych harcerzy zmarło, a od jeszcze żyjących i schorowanych, rozrzuconych po całym kraju i daleko za granicą, trudno było uzyskać istotne informacje. Wiemy jednak z przekazów ustnych, przeprowadzonych akcji czy zapamiętanych napisów i ulotek opozycyjnych w stosunku do ustroju komunistycznego, a nawet nielegalnych gazetek kolportowanych w ramach jeszcze oficjalnego ZHP, że takie niewykryte organizacje były. Relacje pochodzą przede wszystkim od członków Związku Młodocianych Więźniów Politycznych lat 1944–1956 „Jaworzniacy”, Stowarzyszenia Szarych Szeregów i Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego.
Działalność II konspiracji harcerskiej do roku 1948 różni się w porównaniu z okresem od 1949 do 1956. W pierwszym okresie działało zaledwie 37 harcerskich organizacji niepodległościowych i były to głównie organizacje zbrojne nastawione na walkę. Od roku 1949 działało 105 organizacji w większości bez broni lub z nieliczną bronią przechowywaną na wypadek wybuchu III wojny ewentualnie używaną do szkolenia. W większym stopniu pojawiały się cele wychowania patriotycznego, a nawet w wielu organizacjach oddziaływania na młodzież niezrzeszoną i społeczeństwo. Nagminnie posługiwano się ulotką i napisami na murach. Eksplozja powstawania nowych organizacji łączyła się ze zlikwidowaniem Związku Harcerstwa Polskiego w 1949 roku. Małą liczbę organizacji w pierwszym okresie II konspiracji harcerskiej należy tłumaczyć tym, że bardzo wiele harcerzy i harcerek indywidualnie lub małymi grupami wstępowała do różnych organizacji niepodległościowych i walczących oddziałów zbrojnych. W 1947 roku ogłoszono amnestię i powszechne było ujawnianie się. Pozostały jeszcze oddziały zbrojne, z których najdłużej działał WiN. W końcu i one zostały rozbite, a II harcerska konspiracja trwała do 1956 roku. W 1956 roku reaktywowano ZHP i przywrócono symbole, krzyż harcerski i lilijkę. Na apel hm. Aleksandra Kamińskiego do pracy w ZHP zgłosiło się wielu instruktorów z Szarych Szeregów i jeszcze więcej harcerek i harcerzy represjonowanych, którzy zdążyli wyjść z więzień, głównie po zastosowaniu amnestii. W związku z powyższym po 1956 roku nie działała już żadna harcerska organizacja niepodległościowa. W późniejszym okresie, po usunięciu hm. Aleksandra Kamińskiego, PZPR opanowała kierownictwo ZHP. Następnie oddelegowano do ZHP tysiące towarzyszy partyjnych na funkcje kierownicze, przyznając im pośpiesznie stopnie instruktorskie. Rozpoczęto proces wychowania socjalistycznego w miłości do ZSRR. Sprowokowało to działalność opozycyjną, która doprowadziła do powstania organizacji alternatywnych. Okres ten, opozycji w stosunku do ZHP, prof. hm. Tomasz Strzembosz nazywa „konspiracją cywilną” w odróżnieniu od II konspiracji harcerskiej, za którą to działalność wojskowe sądy PRL ferowały wyroki do kary śmierci włącznie, a w więzieniach, w kopalniach węgla i kamieniołomach tracono zdrowie, czasami życie i oczywiście wszyscy stracili młodość. To była cena, którą harcerki i harcerze II harcerskiej konspiracji niepodległościowej zapłacili.
Niektóre harcerskie organizacje niepodległościowe II konspiracji poza działalnością niepodległościową prowadziły działalność harcerską. Przyjmowano harcerską strukturę organizacyjną z podziałem na zastępy, drużyny, hufce, a nawet, sporadycznie, do komendy chorągwi włącznie. Przeprowadzano biegi harcerskie w terenie na stopnie harcerskie, wydawano rozkazy, mianowano funkcyjnych, przyznawano stopnie harcerskie. Szkolono harcerzy w łączności, terenoznawstwie, samarytance. Z badań ankietowych wynika, że 38% harcerzy aresztowano z powodu przynależności do nie harcerskich organizacji niepodległościowych. Harcerki w organizacjach harcerskich stanowiły 14%, a w nie harcerskich 2%. Przyjmując, że liczba 2997 harcerek i harcerzy, uzyskana z akt sądowych i rejestrów skazanych, jest to tylko 1/3 członków harcerskich organizacji niepodległościowych, to mnożąc ją przez 3 otrzymamy faktycznie przypuszczalną liczbę uczestników 8991. Do tego należy dodać 38%, czyli w przeliczeniu 3416 harcerek i harcerzy z nie harcerskich organizacji niepodległościowych, co z dużym prawdopodobieństwem daje razem 12407 harcerek i harcerzy w II konspiracji harcerskiej.
Potężny aparat bezpieki, z polecenia mocodawców sowieckich, z wyjątkową zaciekłością ścigał członków II konspiracji harcerskiej. Działalność konspiracyjna była zdecydowanie trudniejsza niż w czasie okupacji niemieckiej. Otumaniona i zastraszona znaczna część społeczeństwa opowiadała się za nową władzą i godziła się egzystować pod panowaniem sowieckim. Tajni agenci byli praktycznie wszędzie, na ulicy, wśród nauczycieli, uczniów a nawet wśród księży. Dlatego tak szybko i na masową skalę rozbijano harcerskie organizacje. Aresztowanych traktowano bez żadnej ulgowej taryfy, tak jak dorosłych. Po brutalnych bestialskich śledztwach, trwających w niektórych przypadkach nawet do roku, skazywano młodzież harcerską przez Wojskowe Sądy na wieloletnie wyroki do kary śmierci włącznie. Udało się ustalić 4 zamordowane harcerki i 59 harcerzy. Powyżej 5 lat więzienia wojskowe sądy skazały aż 63% harcerzy. Po wyrokach zmuszono do niewolniczej pracy 76% skazanych. W 53% proponowano współpracę z UB, niektórym kilkakrotnie, a nawet po wyjściu z więzienia. 90% było wzywanych po odbyciu kary na ponowne przesłuchania, a 54% uczestników miało utrudnienia w kontynuacji nauki, zablokowano im także dostęp do studiów wyższych. Represje dotyczyły również rodzin skazanych harcerzy. Znane są przypadki zwalniania z pracy rodziców, prześladowania rodzeństwa, eksmisje z atrakcyjnych mieszkań i zagarnięcia cennych przedmiotów podczas rewizji domowych. Nie wszyscy harcerze wychodzili z aresztów, czy więzień po wyrokach. Były wypadki przetrzymywania w śledztwie nawet powyżej roku i zwolnienia bez skazania. Wszyscy jednak bez względu na czas przebywania w aresztach, czy zakładach karnych wychodzili z większym lub mniejszym uszczerbkiem zdrowia. Niektórzy wkrótce po wyjściu na wolność umierali. Z badań ankietowych „Jaworzniaków” wynika, że 75% ma przyznane komisyjnie stałe renty inwalidy wojennego w związku z pobytem w więzieniu z przyczyn politycznych. U 85% ankietowanych stwierdzono trwałe schorzenia. Z wyżej wspomnianych badań wynika też, że 75% braci „jaworzniackiej” to harcerze z harcerskich i nie harcerskich organizacji młodzieżowych. Harcerska lilijka umieszczona w centralnej części logo Związku Młodocianych Więźniów Politycznych lat 1944–1956 „Jaworzniacy” ma swoje uzasadnienie i świadczy niezbicie o rodowodzie harcerskm.
Władze ZHP, najliczniejszej organizacji harcerskiej w kraju, oficjalnie reprezentujące polskie harcerstwo w Światowej Organizacji Ruchu Skautowego, nie uznają II konspiracji harcerskiej. Nie przekazują młodzieży ZHP informacji na ten temat, przez co fałszują historię polskiego harcerstwa. Natomiast szeroko rozpowszechnia się wiedzę na temat Organizacji Harcerskiej Związku Młodzieży Polskiej o obcej, komunistycznej ideologii i włącza się jej działalność do historii ZHP. Podobnie nagłaśnia się działalność kuroniowskich „Walterowców’’, za przykładem których wprowadzono powszechnie do ZHP koedukację.
Nie będę w tym miejscu komentował, jakie szkody moralne przyniosły i przynosi dla ZHP takie postępowanie. Komisje Historyczne przy komendach chorągwi. powołane do zbierania oraz upamiętniania materiałów historycznych na swoim terenie, nie zajmują się II konspiracją harcerską, Jedynie Komisja Historyczna Chorągwi Wielkopolskiej wydała broszurki autorstwa Tadeusza Nowickiego i Marii Andrysiak dokumentujące sprawę hm. Jana Poplewskiego, zamordowanego przez oprawców UB w poznańskim więzieniu. Młodzież harcerska nie może pozostać w izolacji od prawdy historycznej. Dlatego należy jak najszybciej zapisać białą kartę historii II konspiracji harcerskiej.

Relacja ze spotkania w Warszawie, podczas którego został wygłoszony referat