• O Klubie
• Kluby w Polsce
• Baza wiedzy

I. Kształtowanie się cywilnego kierownictwa konspiracji

1. Konspiracja w okupowanym kraju a koncepcje rządu na emigracji w okresie wrzesień 1939–czerwiec 1940 r. Wybuch wojny 1 IX 1939 r. spowodował opublikowanie dekretu Prezydenta RP o organizacji naczelnych władz państwowych, na mocy tego dekretu został powołany Główny Komisarz Cywilny przy Naczelnym Wodzu Wacław Kostek-Biernacki. Jego zadaniem było koordynowanie działalności administracji państwowej zmierzającej do zapewnienia optymalnych warunków dla działania wojska. Do tego rozwiązania nawiązali twórcy powstałej 27 września w Warszawie Służby Zwycięstwu Polski. Przy Dowództwie SZP mianowano Komisarza Cywilnego, podobnie rozpoczęli działalność Komisarze Cywilni przy poszczególnych Dowództwach Wojewódzkich. Odmienne poglądy panowały wśród członków rządu RP gen. Władysława Sikorskiego, utworzonego w Paryżu. Postanowiono rozdzielić organizację konspiracji w kraju na trzy współpracujące ze sobą, ale oddzielne struktury. Powołano organizację wojskową Związek Walki Zbrojnej, a w zakresie struktur cywilnych zamierzano powołać mężów zaufania (następnie Delegatów Rządu), którzy mieli utrzymywać kontakt z porozumieniem stronnictw politycznych (PPS, SD, SL, SN), występującym pod nazwą Polityczny Komitet Porozumiewawczy. Kandydatów na Delegatów Rządu miały wskazać stronnictwa polityczne w kraju. Przedłużające się dyskusje nad kandydaturami spowodowały wysłanie przez rząd do Warszawy Tymczasowego Delegata Jana Skorobohatego-Jakubowskiego („Vogel”).
2. Działalność Tymczasowego Delegata Rządu w okresie czerwiec–grudzień 1940 r. Tymczasowy Delegat przybył do Warszawy w czerwcu 1940 r., po upadku Francji i ewakuacji rządu RP do Londynu. W nowej sytuacji siły polityczne w kraju powołały Zbiorową Delegaturę Rządu, funkcjonowała ona do 13 września 1940 r. Następnie J. Skorobohaty-Jakubowski przejął tworzony aparat wykonawczy i prowadził prace organizacyjne do grudnia 1940 r., kiedy to rząd mianował Delegatów Rządu.

II. Łączność rządu na emigracji z przedstawicielstwem w kraju

1. Placówki łączności politycznej. W celu montowania dróg łączności Wydział Społeczny (Krajowy) Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zorganizował sieć placówek w różnych miastach Europy, Bliskiego Wschodu, a nawet w USA. Istniały następujące placówki: Berno („Bronisław”), Budapeszt („Bolesław”), Bukareszt („Bogumił I”), Belgrad („Bogumił II”), Jerozolima („Janusz”), Kair („Karol”), Kujbyszew („Krystyna”), Lizbona („Leon”), Madryt („Marceli”), Nowy Jork („Urszula”), Vichy-Paryż („Wojciech”), Rzym ("Roman"), Sofia („Sonia”), Stambuł („Stefan”), Sztokholm („Adam”), Teheran („Teresa”).
2. Kurierzy i emisariusze wysyłani przez rząd RP z Francji, a następnie Wielkiej Brytanii przewozili instrukcje i fundusze dla konspiracji krajowej. Drogą lądową zostali wysłani m.in. Franciszek Moskal („Teodor Martyniuk”), Jan Karski, Wanda Modlibowska („Marta”), J. Skorobohaty-Jakubowski, Kazimierz Koźniewski („Weber”). Natomiast od lutego 1941 do listopada 1944 r. 29 osób zostało przetransportowanych drogą powietrzną: Czesław Raczkowski („Włodek”), Napoleon Segieda („Wera”), Wiktor Jan Strzelecki („Michał Buka”), Tadeusz Chciuk („Celt”, „Sulima”), Andrzej Świątkowski („Amurat”), Benedykt Moszyński („Andrzej”), Leszek Janicki („Maciej”), Stanisław Zaborowski („Grzegorz”, „Walek”), Jerzy Mara-M(yer („Filip”, „Vis”), Adam Cużytek („Roman”, „Wicek”), Stanisław Stach („Marian”), Jan Cegłowski („Konik”, „Maciej”), Wiktor Czyżewski („Cap”, Stanisław Łuczkiewicz ("Sęp"), Tadeusz Samotus ("Lis 2", "Parasol"), Jerzy Lerski ("Jur"), Roman Litwin ("Sowa"), Aleksander Olędzki ("Rab"), Kazimierz Smolak ("Nurek"), Franciszek Młynarz ("Biegacz"), Wiktor Karamać ("Kabel"), Henryk Waniek ("Pływak"), Jan Ciaś ("Kula"), Stanisław Niedbał ("Bask"), Franciszek Klima ("Dysk", "Oszczep"), Jan Nodzyński ("Łuk"), Jan Błaszczyk ("Kret"), Józef Gójski ("Borowik").
3. Łączność radiowa stanowiła uzupełnienie łączności kurierskiej. Początkowo Delegat korzystał z radiostacji ZWZ. Jako pierwszy z cywilnych struktur konspiracji zorganizował taką łączność Stefan Korboński z SL, nawiązał on łączność z Londynem 2 sierpnia 1941 r. Następnie została zorganizowana komórka łączności radiowej w Biurze Prezydialnym Delegatury, kierował nią Jan Uchman ("Kowal"). Komórka "Kowala" nawiązała łączność z rządem wiosną 1942 r. Wiosną 1944 r. Delegat Rządu dysponował pięcioma radiostacjami. Od drugiej połowy 1943 r. rozpoczęto także organizację sieci radiowej dla poszczególnych Okręgowych Delegatur Rządu, liczyła ona 22 radiostacje. Niektóre z nich nawiązały kontakt z władzami na emigracji.

III. Delegat Rządu w strukturze Polskiego Państwa Podziemnego

1. Działalność trzech Delegatur Rządu w okresie grudzień 1940–sierpień 1941 r. W dniu 3 grudnia 1940 r. zostali mianowani dwaj Główni Delegaci Rządu: Adolf Bniński („Białoń”) w Poznaniu na ziemie wcielone do III Rzeszy i Cyryl Ratajski („Wartski”) w Warszawie na teren Generalnego Gubernatorstwa. Funkcję trzeciego Delegata, na ziemie wschodnie, pełnił, choć bez oficjalnej nominacji, Władysław Zych („Szary”) we Lwowie. Delegaturze poznańskiej udało się zorganizować biuro Delegata oraz rozpocząć formowanie Okręgowych Delegatur Rządu w Wielkopolsce, na Pomorzu, na Śląsku. Jednakże aresztowania kolejnych Głównych Delegatów: A. Bnińskiego (26 VII 1941 r.), Jana Wojkiewicza (9 IX 1941 r.) i Leona Mikołajczaka (21 XII 1941 r.) spowodowały likwidację odrębności tego ośrodka. Na ziemiach wschodnich rozwój organizacji napotykał jeszcze większe trudności. W sierpniu 1941 r., po zajęciu tych ziem przez wojska niemieckie, kierownictwo także nad tymi terenami przejął C. Ratajski,, stając się Głównym Delegatem na całe terytorium Rzeczypospolitej. Formalną nominację otrzymał dopiero 5 VIII 1942 r. jego następca Jan Piekałkiewicz („Wernic”).
2. Współpraca Delegata Rządu z Komendą Główną ZWZ-AK – Szefostwo Biur Wojskowych. Obok współpracy od początku w stosunkach pomiędzy Delegaturą a ZWZ-AK istniały rozbieżności w poglądach na organizację terenową konspiracyjnej administracji. Aby zapewnić wykonanie koniecznych prac w ramach przygotowań do powstania powszechnego, ZWZ powołało Szefostwo Biur Wojskowych oraz przedstawiło Delegatowi postulaty sił zbrojnych w tym zakresie. W ramach Szefostwa, na czele którego stał Ludwik Muzyczka („Benedykt”), zorganizowano w Warszawie Biura Wojskowe: Spraw Wewnętrznych; Pracy, Opieki Społecznej i Zdrowia; Przemysłu i Handlu; Rolnictwa i Aprowizacji; Komunikacji; Telekomunikacji; Skarbu; Sprawiedliwości oraz Szefostwo Służby Technicznej. Utworzono także Wydziały Wojskowe na szczeblu okręgów (województw) i Referaty Wojskowe w obwodach (powiatach). Pomimo istniejących konfliktów trwała współpraca pomiędzy Administracją Zmilitaryzowaną ZWZ-AK a Administracją Zastępczą Delegatury. Od drugiej połowy 1943 r. rozpoczął się proces łączenia obu administracji. Trwał on do początków 1945 r. Także w drugiej połowie 1943 r. doszło do połączenia Kierownictwa Walki Konspiracyjnej AK z Kierownictwem Walki Cywilnej Delegatury. Na czele utworzonego wówczas Kierownictwa Walki Podziemnej stał Komendant Główny AK.
3. Współpraca Delegata Rządu z przedstawicielstwem partii politycznych PKP-KRP-RJN do wybuchu powstania warszawskiego opierała się na wytycznych rządu zawartych w ustawach kwietniowych z 1940 r. W skład PKP wchodzili od lipca 1940 r. przedstawiciele PPS-WRN, SL, SN, SP – tzw. wielka czwórka. Jego skład ulegał zmianom, od października 1941 r. do marca 1943 r. w miejsce PPS-WRN w jego skład wchodził przedstawiciel Polskich Socjalistów (RPPS). Porozumienie stronnictw rozpatrywało wszystkie najważniejsze propozycje rządowe, wydawało wytyczne i apele do społeczeństwa, uchwalało budżet Delegatury, zatwierdziło także 15 XI 1942 r. statut Delegatury. W styczniu 1944 r. dotychczasowe porozumienie przekształciło się w Radę Jedności Narodowej – zalążek podziemnego parlamentu. Jej skład został następnie rozszerzony o przedstawicieli innych organizacji politycznych, spoza wielkiej czwórki: Zjednoczenia Demokratycznego, „Racławic”, „Ojczyzny”.

IV. Biuro Delegata Rządu na Kraj

1. Prezydium (Sekcja Prezydialna – Jerzy Michalewski, Jan Domański, Stefan Pawłowski, Tadeusz Miklaszewski; Sekcja Finansowo-Budżetowa – J. Michalewski, Stanisław Roman Dangel, Witold Grott, Wincenty Bryja; Sekcja Kontroli – Stanisław Peszyński, Wacław Januszewski; Dział-Departament Likwidacji Skutków Wojny – Antoni Olszewski, Bogdan Domosławski, Władysław Leśniewski).
2. Komórki organizacyjne szczebla centralnego Delegatury prowadzące „działalność bieżącą” (Departamenty: Spraw Wewnętrznych – Leopold Rutkowski, Kazimierz Bagiński, Stefan Korboński; Informacji i Prasy – Stanisław Kauzik; Oświaty i Kultury – Czesław Wycech; Pracy i Opieki Społecznej – Jan Stanisław Jankowski, Stefan Mateja, Franciszek Białas; Kierownictwo Walki Cywilnej – S. Korboński).
3. Komórki pionu gospodarczego Delegatury (Departamenty: Rolnictwa – Leonard Witold Maringe, Zygmunt Załęski; Skarbu – Roman Rybarski, Czesław Klarner, Józef Zajda; Przemysłu i Handlu – Bolesław Rutkowski; Poczt i Telegrafów – Tadeusz Dziekan; Komunikacji – Witold Czapski, Jan Dybowski, Stanisław Łaguna; Robót Publicznych i Odbudowy – Stefan Bryła, Bronisław Ziemięcki, Stanisław Araszkiewicz; Komitet Ekonomiczny.)
4. Pozostałe komórki szczebla centralnego Delegatury (Departamenty: Sprawiedliwości – Leon Nowodworski, Feliks Zadrowski; Spraw Zagranicznych – Roman Knoll; Biuro Narodowościowe, Komitet Koordynacji Ustawodawczej).

V. Terenowe organy administracji konspiracyjnej na ziemiach RP pod okupacją niemiecką

1. Okręgowe Delegatury Rządu na ziemiach włączonych do III Rzeszy. Na tych terenach zorganizowano Okręgowe Delegatury: Poznań – A. Bniński, J. Wojkiewicz, L. Mikołajczak, L. Jędrowski; Pomorze – Antoni Antczak; Śląsk – Ignacy Sikora, Jerzy Lewandowicz; Łódź – Witold Kotowski, Piotr Rychlik, Stefan Kaczorowski; oraz Ciechanów (do połowy 1943 r., następnie włączona do ODR Warszawa-Województwo) – Kazimierz Iłowiecki.
2. Okręgowe Delegatury Rządu na terenie Generalnego Gubernatorstwa: Warszawa-Miasto – Marceli Porowski; Warszawa-województwo – Józef Kwasiborski; Kielce – Stanisław Podrygałło, Stefan Fiszer; Kraków – Jan Jakóbiec, Stefan Rzeźnik; Lublin – Władysław Cholewa.

VI. Terenowe organy administracji konspiracyjnej na ziemiach wschodnich RP

Zorganizowano następujące ODR: Lwów – W. Zych, Stanisław Kulczyński, Julian Czyżewski, Adam Ostrowski; Wołyń – Kazimierz Banach, Julian Kozłowski; Polesie – Józef Barski; Nowogródek – Jan Trzeciak; Wilno – Zygmunt Fedorowicz, Jerzy Dobrzański; Białystok – Kazimierz Łaszkiewicz, Józef Przybyszewski.

VII. Delegatura Rządu w okresie „Burzy” i w powstaniu warszawskim

1. Delegatura Rządu w okresie „Burzy”. Od chwili wkroczenia w styczniu 1944 r. Armii Czerwonej na terytorium II Rzeczypospolitej rozpoczął się proces uruchamiania w poszczególnych okręgach akcji „Burza”. Przedstawiciele podziemnej administracji ujawniali się i rozpoczynali jawne urzędowanie. Praktycznie we wszystkich wypadkach, po kilku dniach urzędowania, zostali aresztowani przez sowiecki aparat bezpieczeństwa. Tak było m.in. w Wilnie, Lwowie, Białymstoku, Lublinie oraz w szeregu miast powiatowych.
2. Delegatura Rządu w powstaniu warszawskim. W trakcie walk w Warszawie zostały zorganizowane Delegatury Rejonowe: I Powiśle – Konrad Sieniewicz, II Śródmieście-Północ – Piotr Perkowski, III Śródmieście-Północ – Józef Fabijański, IV Śródmieście-Południe – Edward Quirini; Stare Miasto – Władysław Świdowski; Żoliborz – Robert Froelich; Mokotów – Antoni Hanebach.

VIII. Delegatura Rządu po Powstaniu Warszawskim

1. Działalność Delegatury od października 1944 do marca 1945 r. Po wyjściu z Warszawy naczelnych władz konspiracyjnych odbudowano, choć w ograniczonym zakresie, aparat Delegatury. Jej działalność została w poważnym stopniu zahamowana prze aresztowanie 27 marca 1945 r. przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. Aresztowano J.S. Jankowskiego – Wicepremiera i Delegata Rządu RP, Kazimierza Pużaka – przewodniczącego Rady Jedności Narodowej; Adama Bienia, Antoniego Pajdaka, Stanisława Jasiukowicza – zastępców Delegata Rządu, Leopolda Okulickiego – Komendanta AK, oraz reprezentantów partii politycznych wchodzących w skład RJN. W wytoczonym im procesie w Moskwie najważniejsi z nich zostali skazani na kilkuletnie więzienie.
2. Działalność Delegatury od marca do lipca 1945 r. Po aresztowaniu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego Delegatem Rządu został S. Korboński, który sprawował tę funkcję do 27 czerwca 1945 r. W momencie rezygnacji S. Korboński złożył swój mandat na ręce przewodniczącego RJN Jerzego Brauna. W dniu 1 lipca 1945 r. na posiedzeniu RJN zapadła decyzja o likwidacji Delegatury i rozwiązaniu RJN.
3. Próby wznowienia działalności Delegatury w latach 1945–1947. Po likwidacji Delegatury z okresu wojny przedstawiciele SN i PPS przystąpili do montowania nowej sieci Delegatur Rządu. Wybitną rolę w jej organizacji odegrał kierownik Wydziału Krajowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rządu RP na emigracji Edward Sojka, który w końcu 1945 r. przybył do kraju. Zostały zorganizowane Delegatury w Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu. Łączność z rządem utrzymywano m.in. za pośrednictwem specjalnego ośrodka łączności w Paryżu. Aresztowania przeprowadzone przez władze bezpieczeństwa w 1947 r. praktycznie rozbiły organizację.

Relacja ze spotkania w Warszawie, podczas którego wygłoszono referat