• O Klubie
• Kluby w Polsce
• Baza wiedzy

Szanowni Państwo,

Fundacja jest instytucją szczególną między innymi dlatego, że opiera swoją działalność w dużym stopniu na społecznej pracy ludzi różnych zawodów, także historyków i kombatantów.

Twórcą Archiwum jest jedna osoba – Elżbieta Zawacka.

Ponieważ będzie Jej poświęcony osobny referat ograniczam się tylko do tego stwierdzenia.
W latach sześćdziesiątych rozpoczęła zbieranie materiałów źródłowych do trzech tematów: dzieje Wojskowej Służby Kobiet, dzieje konspiracji na Pomorzu w latach 1939-1945 oraz dzieje "Zagrody" - Wydziału Łączności Zagranicznej KG AK. Stopniowo zaczęła włączać do pracy większe grono osób. W 1987 roku doprowadziła do powstania Klubu Historycznego przy Toruńskim Oddziale Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego zajmującego się działaniem AK na Pomorzu.
To wśród osób wokół Niej skupionych zrodziła się idea powołania Stowarzyszenia Żołnierzy AK (obecnego Światowego Związku Żołnierzy AK) i w Jej mieszkaniu naszkicowano brulion pierwszego statutu tej organizacji. Elżbiecie Zawackiej przyświecała myśl powołania przez Związek Archiwum Armii Krajowej, do którego zamierzała przekazać również swoje zbiory.

Jak wiadomo powstała Fundacja Archiwum i Muzeum Armii Krajowej im. Stefana Grota Roweckiego w Warszawie, nie zdołała ona jednak rozwinąć szerzej swej działalności. W tej sytuacji w Toruniu zdecydowano się powołać do życia osobną placówkę archiwalną o nazwie "Fundacja Archiwum Pomorskie Armii Krajowej".

Oświadczenie woli o ustanowieniu Fundacji złożono w formie aktu notarialnego w dniu 16 lutego 1990 roku. Wpisem do rejestru Sądu Rejonowego dla Warszawy-Pragi w dniu 24 kwietnia 1990 roku (poz. RF I 470) Fundacja uzyskała osobowość prawną. Założycielami byli: Elżbieta Zawacka, Stanisław Salmonowicz, Grzegorz Górski.

Fundacja działa w oparciu o statut zatwierdzony przez Ministra Edukacji Narodowej.

Od samego początku swoją działalność Fundacja opierała na ludziach, których Pani Profesor umiała w sposób szczególny pozyskiwać i zapalać do działania. Zgodnie ze statutem na czele Fundacji stoi 11 osobowa Rada . Działalnością Fundacji kieruje Zarząd.

Wszystkie funkcje zarówno członków Rady jak i Zarządu były i są pełnione społecznie.

Również społecznie pracowało dla Fundacji grono kilkudziesięciu osób, głównie kobiety, często żołnierze AK. Część z nich odeszła na wieczną wartę, części stan zdrowia nie pozwala na pracę, a część jest z nami do dzisiaj.

Fundacja zatrudnia też pracowników na podstawie umowy o pracę lub umowę zlecenie, na część lub cały etat. W ciągu dziesięciu lat wyglądało to różnie w zależności od kondycji finansowej. W pierwszych latach były to 1 - 4 osoby w roku 1999 - 15 osób.
Obecnie 8 osób.
Wyraźnie wyodrębniającą się grupą współpracowników są tzw. "pełnomocnicy terenowi". Grono ich liczy kilkanaście osób mieszkających w różnych rejonach kraju, a także zagranicą. Do zadań pełnomocników należy przede wszystkim zbieranie relacji oraz wszelkiej dokumentacji od uczestników konspiracji, jak również tworzenie sieci kontaktów dla Fundacji w terenie na jakim działają - rozprowadzanie wydawnictw, szukanie sponsorów i współpracowników.

Najstarszą i stałą formą działalności Fundacji jest Klub Historyczny. Był on zalążkiem powstania Fundacji. Oto deklaracja, która ukazała się w pierwszym numerze Biuletynu i którą Fundacja realizuje do dziś. " W dniu 24 lutego 1987 roku w Toruniu odbyło się zebranie założycielskie Klubu Historycznego przy Toruńskim Oddziale Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Celem Klubu jest szerzenie w społeczeństwie znajomości historii antyhitlerowskiego ruchu oporu na Pomorzu ze szczególnym uwzględnieniem historii Armii Krajowej i TOW "Gryf Pomorski" oraz utrwalenie w świadomości społecznej tradycji i wartości walki podziemnej toczonej na Pomorzu z hitlerowskim okupantem".
Dnia 27 lutego 1989 roku członkowie Klubu jednomyślną uchwałą przyjęli postać Antoniego Antczaka - podziemnego wojewody pomorskiego, zamordowanego przez UB - jako swojego patrona i odtąd Klub nosi jego imię. W momencie powstania Fundacji Klub Historyczny stał się jedną z form jej działalności. Podsumowując pracę Klubu Elżbieta Zawacka pisała wtedy: " Wracając do opisu dorobku Klubu, który po trzech latach stał się częścią Fundacji, to: przeprowadzone trzydzieści dwa comiesięczne spotkania dyskusyjne, cieszące się stale kilkudziesięcioosobową frekwencją i zawsze żywą dyskusją. To czterdzieści opracowań problemów szczegółowych, oczekujących na wydanie w zaplanowanych "Zeszytach Historycznych Klubu". To kilkadziesiąt napisanych biogramów, które zostaną opublikowane w przyszłym Słowniku biograficznym konspiracji pomorskiej lat 1939-1945. To 912 relacji częściowo już opracowanych według jednolitej instrukcji. To około 10 tys. osobowych kart informacyjnych, zebranych w pudłach kartotekowych dziesięciu inspektoratów rejonowych Okręgu Pomorskiego AK. To zapoczątkowana biblioteka fachowa, składająca się z 472 woluminów wraz ze zbiorami artykułów prasowych. To kartoteka pseudonimów i kryptonimów. To wreszcie duma zbiorów - zespoły dokumentów oryginalnych - w tym szczególnie cenne archiwum Szefa Sztabu Komendy Okręgu z lat 1944 i 1945. Oto "posag" na którym oprze się działalność Fundacji, traktowany przez nas jako zaczątek społecznego instytutu naukowego".

W ciągu 12 lat pomnożyliśmy ten "posag". Nadal w każdą czwartą środę miesiąca odbywają się spotkania Klubowe. Prelegentami są historycy, kombatanci, autorzy książek. Na spotkania przychodzą członkowie Klubu, harcerze, młodzież szkolna, studenci, żołnierze. Do dzisiaj odbyły się 143 spotkania Klubowe.

Dla uczczenia listopadowego Święta Niepodległości każdego roku Fundacja organizuje sesje popularnonaukowe. Sześć z nich poruszało tematykę pomorską , dwie były poświęcone służbie kobiet i połączone ze zjazdem kombatantek wszystkich frontów II wojny światowej, jedna omawiała dzieje Wydziału Łączności Zagranicznej KG AK i towarzyszył jej zjazd kurierów, ostatnia dotyczyła terenowych struktur Delegatury Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj. Sesje organizowane były początkowo w Bibliotece Głównej UMK, później w Sali Wielkiej Dworu Artusa lub w Sali Mieszczańskiej Ratusza. Cieszyły się dużym zainteresowaniem zarówno historyków, kombatantów jak i mieszkańców Torunia. Plonem każdej sesji jest książka zawierająca zaprezentowane na niej materiały.

Działalność wydawnicza Fundacji nie ogranicza się jednak do publikowania materiałów sesyjnych. W ramach Biblioteki Fundacji wydawane są cztery serie wydawnicze: pierwsza to tzw. "seria słownikowa", w ramach której ukazuje się Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939-1945; druga seria to wspomniana już "seria sesyjna"; trzecia to pozycje dotyczące wojennej służby kobiet, które są wydawane pod wspólnym tytułem Służba Polek na frontach II wojny światowej (pierwsze trzy tomy są jednocześnie materiałami sesji) i czwarta, ostatnia seria to opracowania monograficzne z zakresu dziejów konspiracji na Pomorzu. Dotychczas wydaliśmy 38 pozycji książkowych.

Fundacja wydaje też Biuletyn, którego pierwszych pięć numerów było Biuletynem Klubu Historycznego im. Antoniego Antczaka. Początkowo był to kwartalnik, teraz ukazuje się dwa razy do roku. Jest formą kontaktu z naszymi sympatykami, zawiera przyczynki historyczne, informacje o działalności Fundacji, apele, prośby i podziękowania.

W listopadzie 1996 r. w części zjazdowej VI Sesji uczestniczące w niej kombatantki powołały do życia Memoriał Generał Marii Wittek, którego pilnym zadaniem miało być gromadzenie materiałów dokumentujących wojenną służbę wszystkich Polek. Memoriał działa w ramach struktur Fundacji, co zostało usankcjonowane uchwałą Rady 14 stycznia 1997 r. Pierwszy Zarząd Memoriału dysponował pracą kilku dokumentalistek, którym zostały "przydzielone" zespoły wojewódzkie zgłaszających się do współpracy członkiń Memoriału. Dana dokumentalistka utrzymuje ściślejszą współpracę ze swoim zespołem, a zwłaszcza z kilkunastoma przedstawicielkami Memoriału, bez współdziałania których rozwój Memoriału byłby niemożliwy. Wszyscy czynnie współdziałający skupieni są w Kole Przyjaciół Memoriału, które obecnie liczy 250 osób w kraju i za granicą. Zarząd kontaktuje się z nimi za pomocą komunikatów, które oprócz informowania o rozwoju działalności Memoriału zachęcają do współdziałania, instruują nowo zgłaszających się w zakresie współpracy organizacyjnej i archiwalnej oraz przyczyniają się do wewnętrznego scalania się Memoriału m. in. poprzez publikowanie adresów członków. Dotychczas rozesłano 13 komunikatów.

Aby "ocalić od zapomnienia" Fundacja, a wcześniej jeszcze Klub Historyczny, podejmowała inicjatywy powstawania tablic upamiętniających walkę na Pomorzu i ludzi z nią związanych. Pierwsza tablica upamiętniająca Okręg Pomorski AK została odsłonięta 11 listopada 1986 r. w kościele NMP w Toruniu. Druga, w Kościele Matki Boskiej Zwycięskiej, poświęcona Inspektoratowi Toruńskiemu AK kryptonim "Gospodarstwo" 27 września 1987 r. W trzy lata później, również 27 września, w ramach uroczystych obchodów 51 rocznicy powstania ZWZ został odsłonięto obelisk z tablicą "Żołnierzom Armii Krajowej". We wrześniu 1991 r. nastąpiło odsłonięcie tablicy upamiętniającej konspiracyjną siedzibę Sztabu Komendy Okręgu Pomorze AK, tzw. "Dom Wdów" przy ul. Warszawskiej 8. Inicjatywą Fundacji były tablice pamięci por. Zygmunta Koźlikowskiego, komendanta Inspektoratu ZWZ Grudziądz w latach 1939-1941, w Dziemianach - kapitana Alojzego Bruskiego ps. Grab, dowódcy ugrupowania partyzanckiego "Świerki" i w Chełmży - Mieczysława Szczepańskiego - cichociemnego. Staraniem Fundacji został wytyczony i opisany (tom XII Szlak Partyzancki. Przewodnik) szlak zgrupowań partyzanckich „Świerki”, „Jedliny” i „Szyszki” w Borach Tucholskich.

Swoje zbiory Fundacja gromadzi w pięciu działach.
Na pierwszy dział zbiorów, czyli Archiwum Pomorskie, składa się ok. 12 mb. akt, które są podzielone na pięć grup: zbiór o nazwie Akta Okręgu Pomorskiego ZWZ-AK, Akta Tajnej Organizacji Wojskowej "Gryf Pomorski", zbiór 1917 teczek osobowych żołnierzy konspiracji pomorskiej, niewielki zbiór spuścizn i kolekcji, na które składają się materiały historyków oraz zbiór 80 teczek problemowych, których zawartość stanowią materiały wtórne gromadzone przez pracowników Fundacji, dotyczące konspiracji pomorskiej oraz sytuacji na terenie okupowanego Pomorza.
Drugi dział Fundacji - Archiwum Wojennej Służby Kobiet - to obecnie ok. 11 mb. akt, na które składa się 3278 teczek osobowych kobiet-żołnierzy, materiały Organizacji Przysposobienia Wojskowego Kobiet oraz teczki problemowe, których zawartość stanowią materiały wtórne dotyczące wojennej służby kobiet.
Trzeci dział zbiorów Fundacji, który powstał niemal wyłącznie na podstawie materiałów zgromadzonych przez Elżbietę Zawacką przed 1990 rokiem to Archiwum Wydziału Łączności Zagranicznej ZWZ-AK "Zagroda". Materiały składające się na ten dział to ok. 4 mb. akt, które nie doczekały się jeszcze całkowitego opracowania z wyjątkiem 230 teczek osobowych.
Odrębną grupę materiałów gromadzonych przez Fundację stanowią muzealia, liczące obecnie 100 eksponatów. Na zbiór ten składają się odznaczenia, medale, mundury oraz pojedyncze obrazy i tablice pamiątkowe.

Dopełnieniem zbiorów Fundacji są zbiory biblioteczne, w ramach których wyodrębniono : książki, niepublikowane opracowania, czasopisma, prasę konspiracyjną i prasę Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, zbiory kartograficzne, obwieszczenia i plakaty niemieckich władz okupacyjnych oraz drobne druki i ulotki związane z działalnością Fundacji.

W ciągu 12 lat pracy Fundację odwiedziło ok. 5 000 osób, sekretariat odnotował 25 878 wysłanych i otrzymanych listów, a istniejącą witrynę internetową odwiedziło 22 500 osób.

Relacja ze spotkania w Warszawie, podczas którego został wygłoszony referat